Editing Hoysala temples


Authored by : Kengeri Chakrapani 

Published by : Ananthkumar Pratishthana_IKS Centre  

'''Some of the featured Hoysala temples'''  

''Kengeri Chakrapani''

'''ಹಲವು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಪೂರ್ಣ ಹೊಯ್ಸಳ ದೇವಾಲಯಗಳು''' 


ಭಾರತೀಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಹಾಗೂ ಮೂರ್ತಿಶಿಲ್ಪಗಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಕನ್ನಡನಾಡಿನ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕೊಡುಗೆ ಅದ್ವಿತೀಯವಾದುದು. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದ ವರೆಗೂ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಿರುವ ಹೊಯ್ಸಳರು ನೂರಾರು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿರುವರು. ದೇವಾಲಯಗಳು ಸೌಂದರ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲೂ ತಾಂತ್ರಿಕತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದು ದೇಶ-ವಿದೇಶಗಳ ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನು ಹಾಗೂ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಹೊಯ್ಸಳರು ತಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಅರಸುಗಳು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಅದರಲ್ಲೂ ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಶೈಲಿಯ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರೂ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಬಿಂಬಿಸಿದರು. ನಸುಹಸಿರಿನ ಅಥವಾ ಕಪ್ಪುನೀಲಿ ಬಳಪದ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಬಳಸಿರುವ ಕಾರಣ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆತ್ತನೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಅವಕಾಶವಾಯಿತು.

ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರದ ತಳವಿನ್ಯಾಸ, ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಗೋಡೆಯ ಮೇಲಿರುವ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ದರ್ಶಿಸಲು ಜಗತಿ, ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಸುಂದರ ದೇವಾನುದೇವತೆಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರವನ್ನೇ ಮುಂದುವರಿಸಿರುವ ಶಿಖರ ಅದರ ಮೇಲೆ ಅಂದದ ಶಿಲಾಕಳಶ, ಅಲಂಕೃತ ಜಾಲಂಧ್ರಗಳು (ಕಿಟಕಿ), ತಿರುಗಣೆಯಿಂದ(ಲೇತ್)ನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕಂಬಗಳು, ಲೋಹದ ಅಥವಾ ಮರ ಕೆತ್ತನೆಗಳನ್ನು ನಾಚಿಸುವಷ್ಟು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆತ್ತನೆಗಳುಳ್ಳ ದೇವತಾಮೂರ್ತಿಗಳು, ಏಕಕೂಟ (ಒಂದು ಗರ್ಭಗೃಹ), ದ್ವಿಕೂಟ (ಎರಡು ಗರ್ಭಗೃಹ), ತ್ರಿಕೂಟ (ಮೂರು ಗರ್ಭಗೃಹ), ಚತುಷ್ಕೂಟ (ನಾಲ್ಕು ಗರ್ಭಗೃಹ) ಹಾಗೂ ಪಂಚಕೂಟ (ಐದು ಗರ್ಭಗೃಹ) ದೇವಾಲಯಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾದವು. ಹಾಗೆಯೇ ಒಂದರ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಜೋಡಿ ದೇವಾಲಗಳನ್ನು ಹೊಯ್ಸಳರು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

ಕನ್ನಡನಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬೇಲೂರು, ಹಳೇಬೀಡು, ಸೋಮನಾಥಪುರದ ಹೊಯ್ಸಳ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲದೆ, ಇವರು ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ದೇವಾಲಯಗಳು ನೂರಾರು ನೋಡಲು ಸಿಗುವುದು. ಆದರೆ ಮಾಹಿತಿಯ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಚಿತವಿಲ್ಲವೆಂದೇ ಹೇಳಬೇಕು. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳರು ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಸುಂದರ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹೊಯ್ಸಳರು ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಕೂಟಗಳ ವಿನ್ಯಾಸಗಳ ಕೆಲವು ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಥಿನಿಧಿಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.



'''1. ಹುಲ್ಲೇಕೆರೆಯ ಚನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ:'''

ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆ ಅರಸೀಕೆರೆ ತಾಲ್ಲೂಕು ಹುಲ್ಲೇಕೆರೆಯು ತುಮಕೂರು ಜಿಲ್ಲೆ ತಿಪಟೂರಿಗೆ ಸುಮಾರು ಹದಿನಾರು ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿ ತಿಪಟೂರು-ಹಾಸನ ರಸ್ತೆಯ ಸಮೀಪವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದ ಮನಮೋಹಕವಾದ ಚನ್ನಕೇಶವನ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಹೊಯ್ಸಳ ಮಹಾಪ್ರಧಾನಿ ಬೂಚಿರಾಜನು ಕ್ರಿ.ಶ. 1163ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ದೊರೆ ಒಂದನೆಯ ನರಸಿಂಹನಿಂದ ಹುಲ್ಲೇಕೆರೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಸೋಮನಾಥಪುರವೆಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟು ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿರುವನು. ಹುಲ್ಲೇಕೆರೆ ಚನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯವು ಊರ ನಡುವೆ ಎತ್ತರವಾದ ದಿಬ್ಬದ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯವು ಎತ್ತರವಾದ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಚತುರಸ್ರಾಕಾರದ ಗರ್ಭಗೃಹ, ಅಂತರಾಳ, ನವರಂಗ ಹಾಗೂ ಕಿರು ಮುಖಮಂಟಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಮುಖಮಂಟಪದ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ಎರಡೂ ಕಡೆಯಲ್ಲೂ ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರದ ಕಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಸುಂದರವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿರುವ ಗಜಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳಿವೆ. ನವರಂಗದಲ್ಲಿ ತಿರುಗಣೆಯಿಂದ ಮಾಡಿರುವ ನಾಲ್ಕು ಕಂಬಗಳವೆ. ನವರಂಗದ ಭುವನೇಶ್ವರಿಯು ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಪದ್ಮಗಳ ಜೋಡಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಳಿಂಗ ಮರ್ದನನ ಕಿರುಮೂರ್ತಿಯಿದೆ. ಪೂರ್ವದಿಂದ ಮೂರನೆಯ ಭುವನೇಶ್ವರಿಯಲ್ಲಿ ನರ್ತನವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವ ದೇವಾಲಯದ ಸ್ಥಾಪಕನಾದ ಬೂಚಿರಾಜನ ಶಿಲ್ಪವಿದೆ. ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಶಂಖು, ಚಕ್ರ, ಗದಾ, ಪದ್ಮಧಾರಿಯಾದ ಕೇಶವನ ಸುಂದರ ಶಿಲ್ಪವಿದೆ.

ಹುಲ್ಲೇಕೆರೆಯ ಚನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯದ ಒಳನೋಟ ಹಾಗೂ ಹೊರ ವಿನ್ಯಾಸವು ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ. ಹಳೇಬೀಡು, ಸೋಮನಾಥಪುರವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಕಲಾತ್ಮಕತೆ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯವು ಪೂರ್ವ-ಪಶ್ಚಿಮ 100 ಆಡಿ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರ-ದಕ್ಷಿಣ 63 ಅಡಿ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದ್ದು ಮನಸೂರೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಭಿತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಶವನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿ ಮೂರ್ತಿಗಳಿವೆ. ಹುಲ್ಲೇಕೆರೆಯ ಚನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯದ ಸೌಂದರ್ಯ ಎದ್ದು ಕಾಣುವುದು, ದೇವಾಲಯದ ಮೇಲ್ಛಾವಣಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಕಟಾಂಜನ ಮತ್ತು ಅಲಂಕೃತ ಗೋಪುರದಿಂದ ದೇವಾಲಯದ ಮುಖಮಂಟಪದ ಮೇಲಿನ ಕಟಾಂಜನದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯವಾದ ಕಾಳಿಂಗ ಮರ್ದನನ ಶಿಲ್ಪವಿದೆ. ಯಮುನಾ ನದಿಯನ್ನು ತನ್ನ ವಿಷದಿಂದ ಕಲುಷಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವ ಕಾಳಿಂಗನನ್ನು ಕೃಷ್ಣನು ಮರ್ದಿಸುತ್ತಿರುವ ದೃಶ್ಯ ಬಹಳ ನೈಜವಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದಿದೆ.

ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆ ಮೂರು ಹಂತಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಶಿಖರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ, ಕಾಳಿಂಗ ಮರ್ದನ, ಯೋಗಾನರಸಿಂಹ, ಗೋವರ್ಧನ ಗಿರಿಧಾರಿ ಹಾಗೂ ಸುಖನಾಸಿಯ ಮುಂಚಾಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಕೇಶವನ ಶಿಲ್ಪವು ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿವೆ. ದೇವಾಲಯದ ಶಿಲಾಕಳಶವೂ ಸಹಾ ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದು, ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಮುಕುಟಮಣಿಯಂತಿದೆ. ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀರ್ಣಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಚನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯರ ಸಹಕಾರ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯ ವತಿಯಿಂದ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರವಾಗಿದೆ.
2. ಸಿಂಧಘಟ್ಟದ ಸಂಗಮೇಶ್ವರ ಹಾಗೂ ಲ ಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ದೇವಾಲಯ:

'''2. ಸಿಂಧಘಟ್ಟದ ಸಂಗಮೇಶ್ವರ ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ದೇವಾಲಯ:'''

ಮಂಡ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆ ಕೃಷ್ಣರಾಜಪೇಟೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಂದು ಗ್ರಾಮ ಸಿಂಧಘಟ್ಟ. ಕೃಷ್ಣರಾಜಪೇಟೆ-ಮೇಲುಕೋಟೆ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜಪೇಟೆಯಿಂದ ಸುಮಾರು ಏಳು ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಅಗ್ರಹಾರವಾಗಿತ್ತು. ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂಧಘಟ್ಟವನ್ನು ಸಂಗಮೇಶ್ವರಪುರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಹಾರಗಳಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಊರ ನಡುವೆ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ದೇವಾಲಯ ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಮದ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಸಂಗಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, ಊರ ಗ್ರಾಮದೇವತೆ ಸಿಂಧಘಟ್ಟಮ್ಮ ಹಾಗೂ ಆಂಜನೇಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ.

ಶ್ರೀ ಸಂಗಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ: ಸಿಂಧಘಟ್ಟ ಸಂಗಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದ ಒಂದು ಅಪರೂಪದ ದ್ವಿಕೂಟಾಚಲ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ದೇವಾಲಯವು ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯವು ಎರಡು ಗರ್ಭಗೃಹ, ಎರಡು ಸುಖನಾಸಿ ಆಯುತಾಕಾರದ ಬೃಹತ್ ನವರಂಗ ಹಾಗೂ ಎರಡು ಮುಖಮಂಟಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಒಂದು ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾದ ಪಾಣಿಪೀಠವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಂಗಮೇಶ್ವರ ಮತ್ತೊಂದು ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿ ಜನ್ನೇಶ್ವರ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಸುಂದರವಾದ ಶಿವಲಿಂಗಗಳಿವೆ. ಪದ್ಮಪೀಠದ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪಾಣಿಪೀಠವು ಎರಡು ಹಂತಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯ ಕಲಾತ್ಮಕತೆ ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಸಂಗಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹದ ಬಾಗಲುವಾಡದ ಲಲಾಟ ಬಿಂಬದಲ್ಲಿ ಗಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಶಿಲ್ಪವಿದೆ. ಬಾಗಿಲುವಾಡವು ಪಂಚ ಶಾಖಾಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದು ಗಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಪಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನಾಟ್ಯಶಿವ-ನಟರಾಜನ ಶಿಲ್ಪವಿದೆ. ಸಂಗಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಅಂತರಾಳದ ಬಾಗಿಲುವಾಡದ ಲಲಾಟಬಿಂಬದಲ್ಲಿ ಉಮಾಮಹೇಶ್ವರನ ಸುಂದರ ಶಿಲ್ಪವಿದೆ. ಉಮಾಮಹೇಶ್ವರನ ಇಕ್ಕೆಲಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಪುತ್ರರಾದ ಗಣೇಶ, ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಇರುವರು. ಶಿವನ ವಾಹನವಾದ ನಂದಿ ಹಾಗೂ ಪಾರ್ವತಿ ವಾಹನವಾದ ಉಡವನ್ನು ಸಹಾ ಬಿಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ನವರಂಗವು 20 ಕಂಬಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ನೆರಳು ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ನವರಂಗದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಗರ್ಭಗೃಹಗಳ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಆಳವಾದ ಭುವನೇಶ್ವರಿಗಳಿವೆ. ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಬಿತ್ತಿಯ ನಿರಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದು ಸರಳವಾಗಿದೆ.ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹಾಳಾಗಿ ವಿನಾಶದ ಅಂಚಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದ ಸಂಗಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯರ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಶ್ರೀ ಧರ್ಮಸ್ಥಳ ಮಂಜುನಾಥೇಶ್ವರ ಧರ್ಮೋತ್ಥಾನ ಟ್ರಸ್ಟ್ನಿಂದ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.ಸಂಗಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1179ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಊರಿನಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿರುವ ಶಾಸನದಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಬಹುದು.

ಶ್ರೀ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ದೇವಾಲಯ: ಸಿಂಧಘಟ್ಟದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ದೇವಾಲಯ ಶ್ರೀ ಲಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ದೇವಾಲಯವಾಗಿರುವುದು ಈ ದೇವಾಲಯವೂ ಸಹಾ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ.ಶ. 1179ರ ಸುಮಾರಿನಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳರ ದೊರೆ ವೀರಬಲ್ಲಾಳನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ. ಏಕಕೂಟ ದೇವಾಲಯವಿದಾಗಿದ್ದು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಅಂದವಾದ ಶಿಖರವಿದೆ. ಲಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೊಡನೆ ಆಸೀನರಾಗಿರುವ ಲಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣರ ಸೊಗಸಾದ ಮೂರ್ತಿ ಇದೆ. ಸುಮಾರು ಐದು ಅಡಿ ಎತ್ತರವಿರುವ ದೇವನು ಪದ್ಮ. ಶಂಖು, ಗಧಾ, ಚಕ್ರಧಾರಿಯಾಗಿದ್ದು ಹಸನ್ಮುಖನಾಗಿರುವನು ಹಾಗೂ ದೇವನ ಪ್ರಭಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ದಶಾವತಾರದ ಸಣ್ಣ ಶಿಲ್ಪಗಳಿವೆ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವೈಷ್ಣವ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮೇಲುಕೋಟೆಗೆ ಅತೀ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಸಿಂಧಘಟ್ಟದ ದೇವಾಲಯಗಳು ಪ್ರಚಾರದ ಕೋರತೆಯಿಂದ ಅಜ್ಞಾತವಾಗಿ ಉಳಿದಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.


'''3. ಹಿರೇನಲ್ಲೂರಿನ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಾಲಯ:'''

ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ ಕಡೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು, ಹಿರೇನಲ್ಲೂರು ಗ್ರಾಮವು ಕಡೂರಿನಿಂದ ಸುಮಾರು ಹದಿನಾರು ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಹಿರೇನಲ್ಲೂರಿನ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಾಲಯವು ಸುಮಾರು ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದ ಸುಂದರ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ.

ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸೋಮನಾಥಪುರದ ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದ ತ್ರಿಕೂಟಾಚಲ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಕಾಲದ ಶಿಖರಗಳು ಉಳಿದು ಬಂದಿರುವುದು ಅಪರೂಪ. ಆದರೆ ಹಿರೇನಲ್ಲೂರಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಶಿಖರಗಳು ಸುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವುದು ಸುದೈವ. ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಾಲಯವು ತ್ರಿಕೂಟವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಧಾನ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಸ್ವಾಮಿಯೆಂದು ಕರೆಯುವ ಶಿವಲಿಂಗವಿದೆ. ಶಿವಲಿಂಗವು ಮೂರು ಅಡಿ ಎತ್ತರವಿದ್ದು, ಪಾಣಿಪೀಠವು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿದೆ. ನವರಂಗದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಾಲ್ಕು ಕಂಬಗಳಿವೆ. ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಾಲಯದ ಮಧ್ಯದ ಭುವನೇಶ್ವರಿಯಲ್ಲಿ ಆನಂದ ತಾಂಡವ ಭರಿತನಾದ ನಟರಾಜನ ಸುಂದರ ಶಿಲ್ಪವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಡೆ ಉಮಾಮಹೇಶ್ವರ ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಅನಂತಪದ್ಮನಾಭ ಸ್ವಾಮಿಯ ಮೂರ್ತಿಗಳು ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ನಂದಿಶಿಲ್ಪವು ಸುಮಾರು ಎಂಟು ಅಡಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ನಂದಿಯು ಧರಿಸಿರುವ ಆಭರಣಗಳು, ಗೆಜ್ಜೆ, ಗಂಟೆಗಳು ಮನಸೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಭಿತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಯೋಗಾನರಸಿಂಹ, ಲಕ್ಷ್ಮೀ ನರಸಿಂಹ, ಉಗ್ರನರಸಿಂಹ, ಗಜಾಸುರ ಮರ್ದನ ಮೂರ್ತಿ, ಮತ್ಸ್ಯಯಂತ್ರ ಭೇಧಿಸುವ ಅರ್ಜುನ, ನರ್ತಕಿಯರು ಮುಂತಾದ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿವೆ. ದೇವಾಲಯದ ಶಿಖರವೂ ಸಹಾ ಅನೇಕ ದೇವತೆಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಅಂದವಾದ ಕಳಶದಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಾಲಯವು ಬಹಳ ಶಿಥಿಲ ಹಂತವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಅವಸಾನದ ಅಂಚನ್ನು ತಲುಪಿತ್ತು. ಶ್ರೀ ಧರ್ಮಸ್ಥಳ ಮಂಜುನಾಥೇಶ್ವರ ಧರ್ಮೋತ್ಥಾನ ಸಮಿತಿ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಳೀಯರ ನೆರವಿನಿಂದ ದೇವಾಲಯವು ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರಗೊಂಡಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಮುಂದೆ ಅಂದವಾದ ಉದ್ಯಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ದೇವಾಲಯದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿರುತ್ತಾರೆ.


'''4. ದೊಡ್ಡಗದ್ದವಳ್ಳಿಯ ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಾಲಯ:'''

ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ತಾಲ್ಲೂಕು ಹಾಸನದಿಂದ ಸುಮಾರು ಹದಿನೈದು ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ದೊಡ್ಡಗದ್ದವಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳರು ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಏಕೈಕ ಚತುಷ್ಕೂಟ (ನಾಲ್ಕು ಗರ್ಭಗುಡಿಗಳು) ಹೊಂದಿರುವ ಅಪರೂಪದ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಬೇಲೂರಿನ ಚನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯಕ್ಕಿಂತಲೂ (ಕ್ರಿ.ಶ. 1114) ಮೊದಲೇ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿರುವ ಪ್ರಸ್ತುತ ದೇವಾಲಯವು ಹೊಯ್ಸಳರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಆರಂಭ ಹಂತವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯವು ನಾಲ್ಕು ಗರ್ಭಗುಡಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗರ್ಭಗುಡಿಗೂ ಶಿಖರಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿರುವ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನವ ಕೊಲ್ಲಾಪುರದ ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಾಲಯವೆಂದು ಸ್ತುತಿಸಿರುವ ಗದ್ದವಳ್ಳಿಯ ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಾಲಯವು ಶಿವೆ ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿಯರ ಸಂಗಮ ಸ್ಥಳ. ದೇವಾಲಯದ ಒಂದು ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನಕ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಶಿಲ್ಪವಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿದೇವಿ ಕಾಳಿಯ ಮೂರ್ತಿಯಿದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿ ಭೂತನಾಥ ಎಂಬ ಶಿವಲಿಂಗವಿದೆ, ಹಾಗೂ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿ ಗರುಡಪೀಠದ ಮೇಲೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶಿಲ್ಪವಿರಬೇಕಿದ್ದು ಈಗ ಅದೃಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಮತ್ತೊಂದು ಬೆರಗುಗೊಳಿಸುವ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಕಾಳಿಯ ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಎರಡೂ ಬದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಬೇತಾಳವಿಗ್ರಹಗಳು. ಕೇವಲ ಅಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಬೇತಾಳಗಳು ಕೆದರಿದ ಕೂದಲು, ದೊಡ್ಡ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಉದ್ದವಾದ ನಾಲಿಗೆ, ಭಗ್ನದಂತಗಳು, ಕೋರೆದಾಡಿಗಳು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಶಿರ ಒಮ್ಮೆಲೆ ದಿಗಿಲನ್ನು ಮೂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಶಿಲ್ಪಿಯ ಕೈಚಳಕಕ್ಕೆ ಶಿರಬಾಗಲೇಬೇಕು.

ದೊಡ್ಡಗದ್ದವಳ್ಳಿಯ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿರುವ ಶಾಸನದಿಂದ ಈ ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ಖಚಿತವಾದ ಮಾಹಿತಿ ಸಿಗುವುದು. ಹೊಯ್ಸಳ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾತ್ರಿಕ ಹಾಗೂ ಮಹಾವಡ್ಡ ವ್ಯವಹಾರಿಯಾದ (ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಪಾರ) ಕುಲ್ಹಣರಾಹುತ ಮತ್ತು ಆತನ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ ಸಹಜಾದೇವಿಯು ಅಭಿನವ ಕೊಲ್ಲಾಪುರವೆಂದು ಕರೆಯುವ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮೀ ದೇವಾಲಯವನ್ನು  ನಿರ್ಮಿಸಿರುವರು. ಪ್ರಸ್ತುತ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಮಹಾಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಮಲ್ಲೋಜ ಮತ್ತು ಮಣಿಯೋಜರುಗಳು.


'''5. ಗೋವಿಂದನಹಳ್ಳಿಯ ಪಂಚಲಿAಗೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ:'''

ಮಂಡ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆ ಕೃಷ್ಣರಾಜಪೇಟೆ ತಾಲ್ಲೂಕು ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೇಂದ್ರದಿAದ 20 ಕಿ.ಮೀ. ಹಾಗೂ ಕಿಕ್ಕೇರಿಯಿಂದ ಐದು ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಗೋವಿಂದನಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳರ ಉಳಿದಿರುವ ಏಕೈಕ ಪಂಚಶಿಖರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪಂಚಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಪಂಚಕೂಟ ದೇವಾಲಯವು ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆ ಸೋಮನಾಥಪುರದಲ್ಲಿದ್ದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಿಥಿಲ ಹಂತವನ್ನು ತಲುಪಿದೆ. ಆದರೆ ಈಗ ಅದರ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಗೋವಿಂದನಹಳ್ಳಿಯ ಪಂಚಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಒಂದರ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದರಂತೆ ಐದು ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ದೇವಾಲಯದ ಪಂಚಶಿಖರಗಳನ್ನು ದೇವಾಲಯದ ಹಿಂಬದಿಯಿಂದ ನೋಡುವುದೇ ಆನಂದದಾಯಕ. ದೇವಾಲಯವು ಐದು ಗರ್ಭಗುಡಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಪ್ರತಿ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವಲಿಂಗಗಳಿವೆ. ಎಲ್ಲಾ ಐದು ಗರ್ಭಗುಡಿಗೆ ಸೇರಿ ಸುಮಾರು 120 ಅಡಿ ಉದ್ದ 20 ಅಡಿ ಅಗಲದ ಭವ್ಯವಾದ ನವರಂಗವಿದೆ. ಕಲಾತ್ಮಕವಾದ ಕಂಬಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ನವರಂಗಕ್ಕೆ ಎರಡು ಬಾಗಿಲುಗಳಿವೆ. ಬಾಗಿಲುವಾಡದ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಆಳೆತ್ತರದ ಸೊಗಸಾದ ದ್ವಾರಪಾಲಕರ ಶಿಲ್ಪಗಳಿವೆ. ದ್ವಾರಪಾಲಕರ ಶಿಲ್ಪದ ಕೆಳಗೆ ಮಲ್ಲಿತಮನ ಹೆಸರಿರುವುದರಿಂದ ದೇವಾಲಯದ ರುವಾರಿ ಮಲ್ಲಿತಮನೇ ಆಗಿರಬೇಕೆಂದು ಊಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಲ್ಲಿತಮನು ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸೋಮನಾಥಪುರ ಕೇಶವ, ಹಾರನಹಳ್ಳಿಯ ಲಕ್ಷ್ಮೀನರಸಿಂಹ ಜಾವಗಲ್ಲಿನ ಲಕ್ಷ್ಮೀನರಸಿಂಹ ಮುಂತಾದ ಸುಂದರ ಹೊಯ್ಸಳ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮಹಾಶಿಲ್ಪಿ. ಗೋವಿಂದನಹಳ್ಳಿಯ ಪಂಚಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಟ್ಟಿರುವರು.

ಪಂಚಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಭಿತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ 24 ಮೂರ್ತಿಗಳು, ಪರವಾಸುದೇವ, ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ, ಯೋಗಾನಾರಸಿಂಹ, ಲಕ್ಷ್ಮೀನರಸಿಂಹ ಮುಂತಾದ ದೇವತೆಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಸಣ್ಣ ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿವೆ. ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯವರು ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪದಂತೆ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ ಮಾಡಿರುವರು.


'''6.''' ಮೊ'''ಸಳೆಯ ಜೋಡಿ ದೇವಾಲಯಗಳು:'''

ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಗ್ರಾಮವಾದ ಮೊಸಳೆಯು ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದ ಸುಂದರ ದೇವಾಲಯಗಳಿಂದ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಹೊಯ್ಸಳರು ಮಾಡಿದರು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಕೂಟ, ದ್ವಿಕೂಟ, ತ್ರಿಕೂಟ, ಚತುಷ್ಕೂಟ, ಪಂಚಕೂಟಗಳಲ್ಲದೆ ಒಂದರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅವಳಿ (ಜೋಡಿ) ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.

ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮರಳೆ ಕೇಶವ ಹಾಗೂ ಮೊಸಳೆಯ ಜೋಡಿ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಉದಾಹರಿಸಬಹುದು. ಮೊಸಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳು ಒಂದು ಎತ್ತರವಾದ ದಿಣ್ಣೆಯ ಮೇಲಿದ್ದು, ನೋಡಲು ಬಹಳ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿವೆ. ಈ ದೇವಾಲಯಗಳ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಂತೇ ನೋಡಿ ಸವಿಯಬೇಕು.

ನಾಗೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ಚನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯಗಳು ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರದ ಜಗಲಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಅಧಿಷ್ಟಾನದ ಮೇಲಿನ ಪಟ್ಟಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿವೆ. ಎರಡೂ ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಭಿತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ದೇವಾನು ದೇವತೆಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳ ಸಾಲುಸಾಲೇ ಇವೆ. ಶಿವದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಶಿವನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶಿಲ್ಪಗಳಿವೆ ಹಾಗೂ ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ವೈಷ್ಣವ ಮೂರ್ತಿಗಳಿವೆ. ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೀ ಚನ್ನಕೇಶವ ಸ್ವಾಮಿಯು ಸುಮಾರು ಆರು ಅಡಿ ಎತ್ತರವಿದ್ದು ಪ್ರಭಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ದಶಾವತಾರದ ಮೂರ್ತಿಗಳಿವೆ. ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯದ ನವರಂಗದಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ ಯೋಗಾನರಸಿಂಹನ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನಿಡಲಾಗಿದೆ.

__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
__FORCETOC__