Editing ଖାଦ୍ୟ ସାର ( ସନ୍ତୁଳିତ ଖାଦ୍ୟ)

ଆମେ ସାଧାରଣତଃ ଗୋଟିଏ ଦିନରେ ଖାଉଥିବା ଖାଦ୍ୟ ହେଉଛି ଆମର ଆହାର। ଉତ୍ତମ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ପାଇଁ, ଆମ ଖାଦ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ ଯାହାକି ଆମ ଶରୀରର ସଠିକ୍ ପରିମାଣରେ ଆବଶ୍ୟକ କରେ। ଅଧିକ ନୁହେଁ କିମ୍ବା କମ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ଖାଦ୍ୟରେ ସଠିକ୍ ପରିମାଣର ତନ୍ତୁ ଏବଂ ଜଳ ମଧ୍ୟ ରହିବା ଉଚିତ, ଏହିପରି ଖାଦ୍ୟକୁ ଏକ '''ସନ୍ତୁଳିତ ଖାଦ୍ୟ''' କୁହାଯାଏ।

ତୁମେ ଭାବୁଛ କି ସବୁ ବୟସର ଲୋକମାନେ ସମାନ ପ୍ରକାରର ଖାଦ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ କରନ୍ତି? କ'ଣ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବୁଛ, ଏକ ସନ୍ତୁଳିତ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଆମେ ଯାହା ଆବଶ୍ୟକ କରୁ ତାହା ଶାରୀରିକ କାର୍ଯ୍ୟର ପରିମାଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ?

ଡାଲି, ବାଦାମ, ସୋୟାବିନ୍, ଅଙ୍କୁରିତ ବୀଜ (ମୁଗ ଏବଂ ବୁଟ), କିଣ୍ୱନ ଖାଦ୍ୟ (ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ଖାଦ୍ୟ ଯେପରିକି ଇଡିଲି), ଅଟାର ମିଶ୍ରଣ (ମିସି ରୁଟି, ଶସ୍ୟ ଏବଂ ଡାଲିରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥେପ୍ଲା),କଦଳୀ, ପାଳଙ୍ଗ ଶାଗ, ଛତୁଆ, ଗୁଡ ଆଦିରେ ଉପଲବ୍ଧ ପନିପରିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଅନେକ ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟ ଯୋଗାଇଥାଏ। ତେଣୁ, ଦାମୀ ଖାଦ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ବିନା ଜଣେ ସନ୍ତୁଳିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇପାରିବେ।

ପନିପରିବା ଏବଂ ଫଳଗୁଡିକ କାଟିବା କିମ୍ବା ଛାଣିବା ପରେ ଧୂଆଯାଏ, ତେବେ କିଛି ପରିମାଣର ଜୀବସାର ନଷ୍ଟ ହୋଇପାରେ। ଅନେକ ପନିପରିବା ଏବଂ ଫଳର ଚୋପା ରେ ଜୀବସାର ଏବଂ ଖଣିଜ ଲବଣ ଥାଏ। ସେହିଭଳି ଚାଉଳ ଏବଂ ଡାଲିକୁ ବାରମ୍ବାର ଧୋଇବା ଦ୍ଵାରା ସେଥିରେ ଥିବା ଜୀବସାର ଏବଂ ଖଣିଜ ଲବଣ ବାହାରି ଯାଇପାରେ।

ରନ୍ଧା ହୋଇଥିବା  ଖାଦ୍ୟ ସ୍ୱାଦକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ସହ ହଜମ କ୍ରିୟା ସହଜ କରିଥାଏ।ରାନ୍ଧିବା ଦ୍ଵାରା କିଛି ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।ରାନ୍ଧିବା ସମୟରେ ଅଧିକ ଜଳ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ ଏବଂ ପରେ ଏହି ଜଳ କୁ ବାହାର କରିଦିଆଯାଏ ତେବେ ଅନେକ ଉପଯୋଗୀ ପୁଷ୍ଟିସାର ଏବଂ ବହୁ ପରିମାଣର ଖଣିଜଲବଣ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ରୋଷେଇ ସମୟରେ ଗରମ ଦ୍ୱାରା  ଭିଟାମିନ C ସହଜରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।

'''ଅଭାବ ଜନିତ ରୋଗ :'''

ଗୋଟିଏ କିମ୍ବା ଅଧିକ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଭାବ ଆମ ଶରୀରରେ ରୋଗ, ବ୍ୟାଘାତ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଭାବରୁ ଘଟୁଥିବା ରୋଗକୁ ଅଭାବ ଜନିତ ରୋଗ କୁହାଯାଏ।

ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ଖାଦ୍ୟରେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପରିମାଣର ପୃଷ୍ଟିସାର ପାଇ ନ ଥାଏ, ତେବେ ସମ୍ଭବତଃ ତାଙ୍କର ଅଭିବୃଦ୍ଧି କମ୍, ଚେହେରା ଫୁଲିବା, କେଶର କହରା, ଚର୍ମ ରୋଗ ଏବଂ ହଇଜା ରୋଗ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଥାଏ।

ଉଭୟ ଶ୍ଵେତସାର ଏବଂ ପୁଷ୍ଟିସାର ଖାଦ୍ୟର ଅଭାବ ଥାଏ, ତେବେ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦ ହୋଇପାରେ। ଏହିପରି ବ୍ୟକ୍ତି ଅତ୍ୟଧିକ ପତଳା ଏବଂ ଏତେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ ଯେ ସେ ଚଳପ୍ରଚଳ ମଧ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

'''  '''

'''         କିଛି ଜୀବସାର ଏବଂ ଖଣିଜ ଲବଣ ଦ୍ଵାରା ଅଭାବ ଜନିତ ରୋଗ ଓ ତାହାର ଲକ୍ଷଣ'''
{| class="wikitable"
|ଜୀବସାର / ଖଣିଜ ଲବଣ
|ଅଭାବ ଜନିତ ରୋଗ / ଅସୁସ୍ଥତା
|ଲକ୍ଷଣ
|-
|ଭିଟାମିନ A
|ଦୃଷ୍ଟି  ଶକ୍ତି  ହରାଇବା
|ଖରାପ ଦୃଷ୍ଟି  ଶକ୍ତି , ରାତ୍ରିରେ  ଦୃଷ୍ଟି  ଶକ୍ତି  ହରାଇବା , ବେଳେବେଳେ  ଦୃଷ୍ଟି  ଶକ୍ତି  ହରାଇବା
|-
|ଭିଟାମିନ B1
|ବେରୀବେରି
|ଦୁର୍ବଳ  ମାଂସପେଶୀ,

କାମ କରିବା ପାଇଁ ବହୁତ କମ ଶକ୍ତି
|-
|ଭିଟାମିନ C
|ସ୍କର୍ଭ 
|ରକ୍ତସ୍ରାବ,

ସୁସ୍ଥ ହବାପାଇଁ ଅଧିକ ସମୟ ଲାଗିବ
|-
|ଭିଟାମିନ D
|ରିକେଟ୍ସ
|ଅସ୍ଥି ନରମ ହୋଇଯାଏ
|-
|କ୍ୟାଲସିଅମ
|ଅସ୍ଥି କ୍ଷୟ ହବା
|ଦୁର୍ବଳ  ହାଡ , ଦାନ୍ତ କ୍ଷୟ
|-
|ଆୟୋଡିନ
|ଗଳଗଣ୍ଡ ରୋଗ
|ବେକର ଗ୍ରନ୍ଥି ଫୁଲିଯିବା , ପିଲାମାନଙ୍କଠାରେ ମାନସିକ  ଅକ୍ଷମତା ଦେଖାଯାଏ
|-
|ଲୌହ                                                
|ରକ୍ତହୀନତା 
|ଦୁର୍ବଳତା
|}


୧.ଆମ ଖାଦ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ଵ ହେଉଛି ଶ୍ଵେତସାର, ପୁଷ୍ଟିସାର, ସ୍ନେହସାର ,ଜୀବସାର ଓ ଖଣିଜ ଲବଣ। ଏହା ସହିତ ଖାଦ୍ୟରେ ପୋଷକ ତନ୍ତୁ ଏବଂ ଜଳ ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ। 

୨. ଶ୍ଵେତସାର ଓ ସ୍ନେହସାର ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟ ମୁଖ୍ୟତଃ ଆମ ଶରୀର କୁ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଇ ଥାଏ।  

୩.ଆମ ଶରୀରର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ପାଇଁ ପୁଷ୍ଟି ସାର ଏବଂ ଖଣିଜ ଲବଣ ଆବଶ୍ୟକ।

୪. ଜୀବସାର ଆମ ଶରୀରକୁ ରୋଗରୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ।

୫.ସନ୍ତୁଳିତ ଖାଦ୍ୟ ଆମ ଶରୀରକୁ ଆବଶ୍ୟକ ପରିମାଣର ସମସ୍ତ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଯୋଗାଇଥାଏ, ଯଥେଷ୍ଟ ପରିମାଣରେ ତନ୍ତୁ ଏବଂ ଜଳ ସହିତ। 

୬.ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଆମ ଖାଦ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ କିମ୍ବା ଅଧିକ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଭାବ କେତେକ ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।<ref>NCERT</ref>
[[File:Image.png|thumb|346x346px]] 


'''''                  ଭାରତୀୟ ଜ୍ଞାନ ପରମ୍ପରା'''''

'''''ସୁଦ୍ଧଂ ସୁମଧୁରଂ ସ୍ନିଗ୍ଧଂ ଉଦାରଧର୍ବିବର୍ଜିତଂ'''''

'''''                      ଭୁଜ୍ୟତେ ସୁରସଂ ପ୍ରୀତ୍ୟା ମିତାହାରମିମଂ ବିଦୁଃ।'''''

'''''ଅର୍ଥ- ଶୁଦ୍ଧ,ମିଠା(ପ୍ରାକୃତିକ) ଏବଂ ଥଣ୍ଡା(ହଜମ କରିବା ସହଜ)ଏହି ପ୍ରକାରର ଖାଦ୍ୟ ପେଟର ଅଧାବ ଭରିବା ପାଇଁ ଖାଇବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରି ଆନନ୍ଦରେ ଖାଇବା ଏବଂ ପେଟର ଅନ୍ୟ ଅଧାକୁ ଖାଲି ରଖିବାକୁ ମିତାହାର କୁହାଯାଏ।'''''<ref>ଘେରଣ୍ଡ ସଂହିତା</ref>

'''''ଆୟୁର୍ବେଦରେ ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରକାର - ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ପାଚନ ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ ଯାହା ପରିବେଶରୁ ଆମେ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ଭାଙ୍ଗି''' , '''ଯାହା ଉପଯୋଗୀ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ବାକି ସବୁକୁ ଦୂର କରିଥାଏ।'''''

'''''ଯେତେବେଳେ ଆମର ହଜମ କ୍ଷମତା ବା ଅଗ୍ନି ବଳବାନ ହୋଇଥାଏ''', '''ସେତେବେଳେ ଆମେ ସୁସ୍ଥ ଟିସୁ ସୃଷ୍ଟି କରି''', '''ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ଦୂର କରି''', '''ଓଜସ ନାମକ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସାର ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥାଉ। ଓଜସ''', '''ଯାହା ଏକ ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଶକ୍ତି''', '''ତାହାକୁ ଶରୀରର ଅନ୍ତଃତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ କଳ୍ପନା କରାଯାଇପାରେ।''''' 

'''''ଆୟୁର୍ବେଦରେ ଛଅ ପ୍ରକାରର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଆମ ପାଚନ ଅଗ୍ନିକୁ ମଜଭୁତ ରଖିବା ପାଇଁ  ପରାମର୍ଶ ଦିଆଯାଇଛି।'''''

'''୧''''') '''ଚୋଷ୍ୟ - ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟକୁ ଚୁସିବାକୁ ହେବ''',''

'''''ଉଦାହରଣ: ରସ'''''

'''୨''''') '''ପେୟ - ପିଇବା ଯୋଗ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ''',''

'''''ଉଦାହରଣ: ସୁପ୍ ଓ ଗୁଜୁରାତି।'''''

'''''୩''') '''ଲେହ୍ୟ - ଖାଦ୍ୟକୁ ଚାଟିବାକୁ ପଡିଥାଏ''',''

'''''ଉଦାହରଣ: ପେଷ୍ଚ ଭଳି ଖାଦ୍ୟ ପଦାର୍ଥ'''''

'''''୪''') '''ଭୋଜ୍ୟ - ଖାଇବାକୁ ଥିବା ଖାଦ୍ୟ''',''

'''''ଉଦାହରଣ: ଭାତ''', '''ଡାଲି ଭଳି ରୋଷେଇ ସାମଗ୍ରୀ।'''''

'''''୫''') '''ଭକ୍ଷ୍ୟ - ଦାନ୍ତରେ ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟକୁ ଭାଙ୍ଗି'''''

'''''ଏବଂ ଖାଇବାକୁ ପଡେ''',''

'''''ଉଦାହରଣ: ସବୁ ପ୍ରକାର ବାଦାମ'''''

'''୬) ଚବ୍ୟ - ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟକୁ ଚୋବାଇବାକୁ ପଡ଼େ,'''

'''ଉଦାହରଣ: ସବୁ ପ୍ରକାରର ଫାଇବରଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ।'''

'''ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାରର ଖାଦ୍ୟ ସେଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିମ୍ନଗାମୀ କ୍ରମରେ ଅନ୍ୟଗୁଡିକ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଓଜନର ହୋଇଥାଏ, ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ "ପେୟ" "ଚୋଷ୍ୟ" ଠାରୁ ଅଧିକ ଓଜନର ହୋଇଥାଏ ଏବଂ "ଲେହ୍ୟ" "ପେୟ" ଠାରୁ ଅଧିକ ଓଜନର ହୋଇଥାଏ।'''

'''''ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଔଷଧ ପ୍ରଣାଳୀ ଆୟୁର୍ବେଦ ଏକ ସନ୍ତୁଳିତ ଖାଦ୍ୟ ତଥା ଭିଟାମିନ୍ ଅଭାବରୁ ଅଭାବ ଜନିତ ରୋଗକୁ ରୋକିବା ତଥା ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ଔଷଧ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱାରୋପ କରିଛି। ଆୟୁର୍ବେଦରେ ଭିଟାମିନ୍ ଅଭାବଜନିତ ରୋଗ ପାଇଁ ଏଠାରେ କିଛି ପ୍ରତିକାର ଅଛି''''' 

'''୧. ଅଁଳା: ଅଁଳା ଭିଟାମିନ୍ ସି ର ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ଉତ୍ସ ଏବଂ ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଆୟୁର୍ବେଦିକ ପ୍ରତିକାରରେ ସ୍କର୍ଭି ରୋକିବା ଏବଂ ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଅଁଳା ରସ କିମ୍ବା ପାଉଡର ଶରୀରରେ ଭିଟାମିନ୍ ସି ସ୍ତର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରାୟତଃ ଖିଆଯାଏ।'''

'''୨. ଘିଅ : ଘିଅ ଭିଟାମିନ୍ ଏ, ଡି, ଇ, ଏବଂ କେ ର ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ଉତ୍ସ ଅଟେ ଏବଂ ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଆୟୁର୍ବେଦିକ ପ୍ରତିକାରରେ ଚର୍ବିରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ଭିଟାମିନ୍ ଅଭାବରୁ ଅଭାବ ରୋଗର ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଘିଅକୁ ନିୟମିତ ଖାଇବା ଦ୍ୱାରା ଚର୍ବିରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ଭିଟାମିନ୍ ଅବଶୋଷଣରେ ଉନ୍ନତି ହୁଏ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ।'''

'''୩. ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧା: ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧା ହେଉଛି ଏକ ଆୟୁର୍ବେଦିକ ଔଷଧ ଯାହା ସାଧାରଣତଃ ବେରିବେରୀ (ଭିଟାମିନ୍ B1 ର ଅଭାବ ହେତୁ ଏକ ଅଭାବ) ରୋଗ ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧା  ଭିଟାମିନ୍ B1 ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱର ଅବଶୋଷଣରେ ଉନ୍ନତି କରିଥାଏ।'''

'''୪. ହଳଦୀ: ହଳଦୀ ହେଉଛି ଭିଟାମିନ୍ ସି, ଭିଟାମିନ୍ ଇ, ଏବଂ ଭିଟାମିନ୍ କେ ର ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ଉତ୍ସ, ଏବଂ ଏହା ସାଧାରଣତ ଆୟୁର୍ବେଦିକ ପ୍ରତିକାରରେ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ବଢାଇବା ଏବଂ ସ୍କର୍ଭି ରୋଗର ପ୍ରତିକାର ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।'''

'''୫. ଅପରାଜିତା: ଅପରାଜିତା ହେଉଛି ଏକ ଆୟୁର୍ବେଦିକ ଗୁଳ୍ମ ଔଷଧ ଯାହା ସାଧାରଣତ ଭିଟାମିନ୍ B1, ଭିଟାମିନ୍ B2, ଏବଂ ଭିଟାମିନ୍ B3  ଅଭାବ ଜନିତ ରୋଗର ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।  ଅପରାଜିତା  ଭିଟାମିନ୍ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱର ଅବଶୋଷଣରେ ଉନ୍ନତି ଆଣିବ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ।'''

'''ମୋଟାମୋଟି ଭାବେ, ଆୟୁର୍ବେଦ ଏକ ସନ୍ତୁଳିତ ଖାଦ୍ୟର ମହତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଭିଟାମିନ୍ ଅଭାବରୁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଅଭାବ ରୋଗକୁ ରୋକିବା ଏବଂ ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ପ୍ରାକୃତିକ ଉପଚାରର ବ୍ୟବହାର ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ। ଭିଟାମିନ୍‌ରେ ଭରପୂର ଖାଦ୍ୟ  ଯେପରିକି ଅଁଳା, ଘିଅ,ହଳଦୀ ଏବଂ ଅପରାଜିତା  ଖାଇବା ଦ୍ଵାରା ଭଲ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବଜାୟ ରଖିବା ଏବଂ ଅଭାବଜନିତ ରୋଗକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଉପାୟ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ।'''

'''''                ଓଷ୍ଠସ୍ଫୁଟନ-ପାଋଷ୍ୟ - ମୁଖଶୋଷ - ଦ୍ଵିଜମୟାଃ'''''

'''''ନ ସ୍ୟୁଃ ସ୍ଵରୋପଘାଟଶ୍ଚ ସ୍ନେହଗଣ୍ଡୁଷଧାରଣମ୍‌।''''' 

'''ଅର୍ଥ-   ତେଲ କିମ୍ବା ପାଟିରେ ଉଷୁମ ପାଣି ଚଳାଇବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ କବଲ ଗ୍ରହ କୁହାଯାଏ। ପାଟିରେ ତେଲ ରହିବା ଦ୍ୱାରା ଓଠର ଫାଟ, ଓଠର ଶୁଷ୍କତା, ପାଟିର ଶୁଷ୍କତା, ଦାନ୍ତର ରୋଗ ଏବଂ ସ୍ୱରର ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହେବେ ନାହିଁ।     '''

'''''            ଆହାର ଶୁଦ୍ଧୋ ସତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧିଃ ସତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧୋ ଧ୍ରୁବା ସ୍ମୃତିଃ'''''

'''''ସ୍ମୃତି ଲମ୍ବେ ତତ୍ପ୍ରାଣସ୍ଯ ଜୀବନଂ ତତ୍ପସାଦନମ୍ ।''''' 

'''ଅର୍ଥ-ଏହି ଶ୍ଲୋକା ଶରୀର, ମନ ଏବଂ ପ୍ରାଣର ଶୁଦ୍ଧତା ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ। ଏଥିରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି ଯେ ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଶୁଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଥାଉ, ଆମର ଚେତନା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଆମର ସ୍ମୃତି ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ। ଏହା ଆମ ଜୀବନ ଶକ୍ତିକୁ ମଜବୁତ କରେ ଏବଂ ଆମ ଶରୀର ଓ ମନର ପୋଷଣକୁ ନେଇଥାଏ।'''

'''''ଆହାର ସୁଖଂ ଚୈବ ସୁଖଂ ଚତ୍ମାନି ବିନ୍ଦାତି।'''''

'''ଅର୍ଥ - ସୁସ୍ଥ ଖାଦ୍ୟ ଖାଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଶରୀରରେ ଏବଂ ମନରେ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ।'''

'''''ଶୁଦ୍ଧଂ ସାକଂ ସମଂ ମିତଂ ସର୍ବଭୌତହିତେ ରତମ୍।''''' 

'''ଅର୍ଥ-ଏହି ଉଦ୍ଧୃତି ସମସ୍ତ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧ, ସନ୍ତୁଳିତ ଏବଂ ମଧ୍ୟମ ଖାଦ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱାରୋପ କରେ।'''

'''''ୟଥା ଅନ୍ନଂ ତଥା ମନ୍ତ୍ରଃ।''''' 

'''ଅର୍ଥ-ଏହି ଉଦ୍ଧୃତି ସୂଚିତ କରେ ଯେ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି ସମାନ, ଅର୍ଥାତ୍ ଆମେ ଖାଉଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଆମର ଶାରୀରିକ ଏବଂ ମାନସିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଉପରେ ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରେ।'''

'''''ଅନ୍ନଂ ବହୁଃ କୁର୍ବୀତ।''''' 

'''ଅର୍ଥ-ଏହି ଉଦ୍ଧୃତି ଆମକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥାଏ।'''

'''''ଆହାର ନିଦ୍ରା ଭୟମୈଥୁନଂ ଚ ସାମାନ୍ୟମେତତ୍ ପଶୁଭିର୍ନସଣାମ୍ ।''''' 

'''ଅର୍ଥ-ଏହି ଉଦ୍ଧୃତି ଆମକୁ ମନେ ପକାଇ ଦିଏ ଯେ ମଣିଷ ସମେତ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା ହେଉଛି ଖାଦ୍ୟ, ଶୋଇବା, ଭୟ ଏବଂ ଯୌନ ସମ୍ପର୍କ  ସହିତ। ତଥାପି, ମଣିଷକୁ ପଶୁମାନଙ୍କଠାରୁ ପୃଥକ କରୁଥିବା ବିଷୟ ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର ନୈତିକ ନୀତି ଅନୁସରଣ କରିବା ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ଜୀବନଯାପନ କରିବାର କ୍ଷମତା।'''

'''*ଆୟୁର୍ବେଦ ଅନୁଯାୟୀ, ଖାଦ୍ୟରେ ଥିବା ପୁଷ୍ଟିକର ପରିମାଣ ଅପେକ୍ଷା ହଜମ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବାର କ୍ଷମତା ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।'''

'''ଋଷି ଚରକ କହିଥିଲେ ଯେ “ମାତ୍ରାଶି ସ୍ୟାତ୍” (ଉପଯୁକ୍ତ ପରିମାଣରେ ଖାଅ)। ଅଧ୍ୟାୟରେ ଏହା ହେଉଛି ପ୍ରଥମ ସୂତ୍ର ଯାହା ସୁସ୍ଥ ଖାଦ୍ୟପେୟ ଅଭ୍ୟାସ ସହିତ ଜଡିତ। ଋଷି ଚରକ କହିଥିଲେ  ଯେ ଖାଦ୍ୟରୁ ସମସ୍ତ ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟ ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ହଜମକାରୀ ଅଗ୍ନି ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ଉପଯୁକ୍ତ ହଜମ ବିନା କୈଣସି ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଅସମ୍ଭବ ଅଟେ।'''

'''*ପୁଷ୍ଟିକର ଏବଂ ଶରୀର ପ୍ରକାର''' 

'''ଶରୀରର ପ୍ରକାର ବା ପ୍ରକୃତି ହେଉଛି ଆୟୁର୍ବେଦର ଏକ ଅନନ୍ୟ ଧାରଣା ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମାଧାନ ନିଶ୍ଚିତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଆୟୁର୍ବେଦରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନନ୍ୟ ଅଟନ୍ତି। ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ହଜମ କ୍ଷମତା ଏବଂ ପୁଷ୍ଟିକର ଆବଶ୍ୟକତା ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଅଟେ। ମୁଖ୍ୟତ  ତିନି ପ୍ରକାରର ପ୍ରକୃତି ବା ଶରୀରର ପ୍ରକାର ଅଛି - ବାତ, ପିତ୍ତ ଏବଂ କଫ। ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆୟୁର୍ବେଦିକ ଶରୀରର ପ୍ରକାର ପାଇଁ ପୁଷ୍ଟିକର ଆବଶ୍ୟକତା କିପରି ଭିନ୍ନ।'''

'''ବାତ -'''

'''ବାତ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ସାଧାରଣତଃ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହଜମ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଥାଏ। ଋଷି ଚରକଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ, ସେମାନଙ୍କର ହଜମ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶୀତଳ ପବନରେ ଜଳୁଥିବା ନିଆଁ ପରି। ଖାଦ୍ୟପେୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସାମାନ୍ୟ ଅସାବଧାନତା ସହିତ ଏହି ଅଗ୍ନି ସହଜରେ ବନ୍ଦ କରାଯାଇପାରିବ। ତେଣୁ, ବାତ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ରସୁଣ, ଅଦା, ଗୋଲମରିଚ ପରି ଇତ୍ୟାଦି ଅଧିକ ଉଷୁମ ଖାଦ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ କରନ୍ତି ଏହି ଔଷଧୀୟ ଖାଦ୍ୟ ହଜମ କ୍ଷମତା ଏବଂ ଅବଶୋଷଣ ହାରକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ। ସେମାନେ ଖାଦ୍ୟର ପୁଷ୍ଟିକର ଜୈବ ଉପଲବ୍ଧତାକୁ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ାନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଗୋଲମରିଚ ହଳଦୀରେ ଉପସ୍ଥିତ ଜୈବ ସକ୍ରିୟ  ଖାଦ୍ୟର ଜୈବ-ଉପଲବ୍ଧତାକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ।'''

'''ପିତ୍ତ-'''

'''ପିତ୍ତ ପ୍ରାଧାନ୍ୟବାଦୀ ଲୋକମାନଙ୍କର ହଜମ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବହୁତ ଭଲ। ସେମାନେ ସହଜରେ ଭାରି ଖାଦ୍ୟକୁ ଭାଙ୍ଗି ପାରିବେ। ଏହା ପରିବର୍ତ୍ତେ, ହାଲୁକା ଖାଦ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଚୁର କ୍ଷୁଧାକୁ ଦୂର କରିବାରେ ସକ୍ଷମ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ପିତ୍ତ ପ୍ରକୃତି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଜୈବ-ଉପଲବ୍ଧତା ଏକ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା ନୁହେଁ। ଅବଶ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହଜମକାରୀ ଅଗ୍ନି ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟକୁ ପୋଡି ଦେଇପାରେ ଏବଂ ଅମ୍ଳତା, ପାଚକ ଛାଲ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହଜମ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ତେଣୁ, ସେମାନେ ଅଧିକ ଥଣ୍ଡା ଔଷଧୀୟ ଗୁଳ୍ମ ଖାଇବା ଉଚିତ ଅଟେ।'''

'''କଫ-'''

'''କଫ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ଜଳ ଏବଂ ପୃଥିବୀ ଉପାଦାନର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଅଛି। ଏହି ଦୁଇଟି ଉପାଦାନ ନିଆଁ ଲିଭାଇଥାଏ। ତେଣୁ, କଫା ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ହଜମ ଏକ କଇଁଛ ପରି। ଏହା ସ୍ଥିର କିନ୍ତୁ ଅଳସୁଆ। ତେଣୁ, କଫ ପ୍ରକାର ଲୋକଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟରୁ ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟ ହଜମ କରିବା ଏବଂ ଗ୍ରହଣ କରିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପାରେ। ସେମାନଙ୍କର ହଜମକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଗରମ, ଶୁଖିଲା ଏବଂ ହାଲୁକା  ଖାଦ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ଖାଦ୍ୟର ସାମଗ୍ରିକ ଜୈବ-ଉପଲବ୍ଧତା ମଧ୍ୟ ବଢ଼ାଇଥାଏ।'''

'''ଆୟୁର୍ବେଦରେ ଜୈବ-ଉପଲବ୍ଧତା -'''

'''ଆୟୁର୍ବେଦର “ପଥ୍ୟ” ନାମକ ଏକ ବିଶେଷ ଶବ୍ଦ ଅଛି। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଚରକ ପଥ୍ୟକୁ ଏକ କାରକ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ମନ ତଥା ଶରୀର ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ଅଟେ, ତେଣୁ ପଥ୍ୟ ଖାଦ୍ୟକୁ ଏକ ଖାଦ୍ୟ ଭାବରେ ବୁଝିହେବ ଯାହା ଶରୀର ଏବଂ ମନ ଉପରେ ଉପକାରୀ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ କିନ୍ତୁ ସେହି ସମୟରେ ଶରୀର ଉପରେ କୌଣସି ପାର୍ଶ୍ୱ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ନଥାଏ।'''

'''ପଥ୍ୟର ଅନେକ ଦିଗ ଅଛି। ହଜମ କ୍ଷମତା, ବୟସ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅବସ୍ଥା, ଜୀବନଶୈଳୀ, ମାନସିକ ସ୍ଥିତି, ଜଳବାୟୁ ଇତ୍ୟାଦି ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ବଦଳିପାରେ।''' 

'''ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୈବ-ଉପଲବ୍ଧତା ବୁଝିବା ପାଇଁ ଦହିର ଉଦାହରଣ ନେବା।''' 

'''*ଦହି ଭାରୀ ଖାଦ୍ୟ ଅଟେ ଏବଂ ଆୟୁର୍ବେଦ ଅନୁଯାୟୀ ଶରୀରରେ ଉଷ୍ମତା ସୃଷ୍ଟି କରେ  ତେଣୁ, ଶୀତଋତୁରେ ଏହା ଅତ୍ୟଧିକ ପରାମର୍ଶ ଦିଆଯାଏ। ମିଶ୍ରିତ ଦହି ସହିତ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପାରମ୍ପାରିକ ଭାରତୀୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବିଧି କଡ଼ି ସାଧାରଣ ଥଣ୍ଡା ଏବଂ କାଶ ପାଇଁ ଏକ ଉତ୍ତମ ପ୍ରତିଷେଧକ ଏବଂ ଉପଶମକାରୀ ଉପଚାର। ତେଣୁ, ଦହି ଏବଂ ମିଶ୍ରିତ ଦହି ପଥ୍ୟ ଭାବରେ କାମ ଦିଏ।'''

'''*ତଥାପି, ଆୟୁର୍ବେଦରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପରେ ଦହି ବ୍ୟବହାରକୁ ବାରଣ କରାଯାଏ। ଏହା ମଧ୍ୟ କଫ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବ୍ୟାଧି ପ୍ରତି ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା ବଢ଼ାଇପାରେ।''' 

'''*ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱାସର ବିପରୀତ, ଦୁର୍ବଳ ବ୍ୟକ୍ତି ଦହିର ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାରରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଉଚିତ କାରଣ ଏହା ହଜମ କରିବା କଷ୍ଟ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ।''' 

'''*ଏହା ବ୍ୟତୀତ ମହୁ, ଚିନି, ଲୁଣ କିମ୍ବା ଘିଅ ସହିତ ଦହିର ମିଶ୍ରଣ ଦହିରେ ଉପଲବ୍ଧ ପୁଷ୍ଟିକର ଜୈବ-ଉପଲବ୍ଧତାକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ।'''

'''ଦହିର ଜୈବ-ଉପଲବ୍ଧତା ଏକ ସ୍ଥିର ସଂଖ୍ୟା ନୁହେଁ। ଏହା ସମୟ, ପରିମାଣ, ଋତୁ, ଶରୀରର ଅବସ୍ଥା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣ ଅନୁଯାୟୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ। ପଥ୍ୟ ପରାମର୍ଶ ସାହାଯ୍ୟରେ ଆୟୁର୍ବେଦ ଆମକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ଖାଦ୍ୟର ଜୈବ ଉପଲବ୍ଧତା ବୃଦ୍ଧି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।'''

'''''ଅଜୀର୍ଣ୍ଣେ ଭେଷଜଂ ବାରି ଜୀର୍ଣ୍ଣେ ବାରି ବଳପ୍ରଦମ୍'''''

'''''ଭୋଜନେ ଚାମୃତଂ ବାରି ଭୋଜନାନ୍ତେ ବିଷପ୍ରଦମ୍।'''''

'''ଅଜୀର୍ଣ୍ଣତା ଭୋଗିବା ସମୟରେ  ଜଳ ପାନ ଏକ ଔଷଧ (ଔଷଧମ୍) ଭାବରେ କାମ କରେ।'''

'''ଖାଦ୍ୟ ହଜମ ହେବା ପରେ ଜଳ ପାନ ପୁଷ୍ଟିକର(ପୌଷ୍ଟିକମ୍) ଅଟେ ଏବଂ ଔଷଧ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଓ ଶାରୀରିକ ଶକ୍ତି ବଢାଏ। ଭୋଜନ ସମୟରେ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ କରି ପାଣି ପିଇଲେ ଏହା ଲାଭଦାୟକ (ଅମୃତ)।'''

'''ଏହା ବିଷାକ୍ତ (ବିଷମ୍)  ହୋଇଯାଏ ଯେତେବେଳେ ଖାଦ୍ୟ ପରେ ତୁରନ୍ତ ଜଳ ପାନ କରାଯାଏ।'''<ref>ଚାଣକ୍ୟ ନୀତି</ref> 


'''''                                       ଭୋଜନାଗ୍ରେ ସଦା ପଥ୍ୟମ୍ ଲବଣାଦ୍ରକଭକ୍ଷଣମ୍'''''

'''''                                       ଅଗ୍ନିସନ୍ଦୀପନଂ ରୁଚ୍ୟମ୍ ଜିହ୍ଵାକଣ୍ଟମ୍ ବିଶୋଧନମ୍ ।'''''

'''ଅର୍ଥ-ଖାଦ୍ୟ ଆରମ୍ଭରେ କିଛି ପରିମାଣରେ ସତେଜ ଅଦା ସହିତ ସୈନ୍ଧବ ଲବଣ ଖାଇବା ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟ ପକ୍ଷେ ହିତକର ଅଟେ।ଏହା କରିବା ଦ୍ୱାରା ହଜମ ଶକ୍ତି ବଢ଼ିଥାଏ,ଖାଦ୍ୟର ସ୍ବାଦ ବଢ଼ିଥାଏ ଏବଂ ଜିଭ ଓ ଗଳାକୁ ସଫା ରଖିଥାଏ।'''<ref>ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ହୃଦମ୍ ସୂତ୍ର</ref> 


'''''                             ବିବନ୍ଧୋସ୍ତି ପ୍ରବୃତ୍ତିର୍ବା ଗ୍ଳାନିମାରୁତମୂଢ଼ତା'''''

'''''ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଲିଙ୍ଗସମାନ୍ୟମ୍ ବିଷ୍ଟମ୍ଭୋଗୌରବଂ ଭ୍ରମଃ ।'''''

'''ଅର୍ଥ- ପୂର୍ବ ଭୋଜନର ହଜମ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଖାଇବାକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଖାଇବା କୁହାଯାଏ। ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଯୋଗୁଁ ସାଧାରଣତଃ ଉଦାସୀନତା,ଭାରୀତା,ଭ୍ରାନ୍ତି,କ୍ଳାନ୍ତି,ପେଟ ବଢିବା, କୋଷ୍ଠକଠିନ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ଦେଖାଯାଇଥାଏ।'''<ref>'''ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ହୃଦମ୍ ସୂତ୍ର'''</ref>

'''''                            ସୁଦ୍ଧଂ ସୁମଧୁରଂ ସ୍ନିଗ୍ଧଂ ଉଦାରଧର୍ବିବର୍ଜିତଂ'''''

'''''ଭୁଜ୍ୟତେ ସୁରସଂ ପ୍ରୀତ୍ୟା ମିତାହାରମିମଂ ବିଦୁଃ।''''' 

'''ଅର୍ଥ- ଶୁଦ୍ଧ,ମିଠା(ପ୍ରାକୃତିକ) ଏବଂ ଥଣ୍ଡା(ହଜମ କରିବା ସହଜ)ଏହି ପ୍ରକାରର ଖାଦ୍ୟ ପେଟର ଅଧାବ ଭରିବା ପାଇଁ ଖାଇବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରି ଆନନ୍ଦରେ ଖାଇବା ଏବଂ ପେଟର ଅନ୍ୟ ଅଧାକୁ ଖାଲି ରଖିବାକୁ ମିତାହାର କୁହାଯାଏ।'''<ref>'''ଘେରଣ୍ଡ ସଂହିତା'''</ref>

'''''ମଧ୍ୱା ସଂପୃକ୍ତାଃ ସାରଧେଣ ଧେନଵଃ'''''

'''ଅର୍ଥ-  କ୍ଷୀର ଧାରଣ କରିଥିବା ପାନୀୟଗୁଡିକ ମହୁ ସହିତ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି।'''