Editing मोक्षमार्गौ (Mokshamaargou)

<!-- BJS_ARTICLE_METADATA_START
sourceArticleId=66d6b61b9b7c1ba29cf7c291
title=मोक्षमार्गौ (Mokshamaargou)
category=आन्वीक्षिकी विभाग / Vedic Philosophical and Cognitive Sciences
author=narasimha bhat
language=Sanskrit
languageCode=sa
originalLanguage=
articleType=
difficultyLevel=
createdAt=2020-02-04T21:19:00.001+05:30
updatedAt=2026-09-17T06:31:41.283Z
clickCount=3
fileType=
fileId=
mimeType=
sourceCollection=articles
BJS_ARTICLE_METADATA_END -->

{| class="wikitable infobox" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; width:320px;"
|-
! colspan="2" style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;" | मोक्षमार्गौ (Mokshamaargou)
|-
| '''Category'''
| आन्वीक्षिकी विभाग / Vedic Philosophical and Cognitive Sciences
|-
| '''Author'''
| narasimha bhat
|-
| '''Publication'''
| Bhāratīya Jñāna Saritā
|-
| '''Location'''
| India
|-
| '''Date'''
| Tue Feb 04 2020
|}

<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">

<div class="MsoNormal" style="background-color: white; color: #222222; font-family: Calibri, sans-serif; line-height: 16.8667px; margin: 0cm 0cm 10pt; text-align: right;">

<span style="color: #0b5394;">'''<span style="font-family: &quot;trebuchet ms&quot; , &quot;trebuchet&quot; , sans-serif;"><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;"><span style="text-align: start;">लेखकः – विद्वान् नरसिंह भट्टः</span></span></span>'''</span>

</div>

<div class="MsoNormal" style="background-color: white; color: #222222; font-family: Calibri, sans-serif; line-height: 16.8667px; margin: 0cm 0cm 10pt; text-align: right;">

'''<span style="color: #0b5394;">(प्रतिक्रियां दातुं शक्यते : <span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;"> </span></span><span style="color: #0b5394;">lekhana@ayvm.in)</span>'''

</div>

<div class="separator" style="clear: both; text-align: center;">

</div>

<div class="MsoNormal" style="background-color: white; color: #222222; font-family: Calibri, sans-serif; line-height: 16.8667px; margin: 0cm 0cm 10pt; text-align: center;">

'''[[File:banyan-tree.jpg|center|thumb]] '''

</div>

<div class="MsoNormal" style="background-color: white; color: #222222; font-family: Calibri, sans-serif; line-height: 16.8667px; margin: 0cm 0cm 10pt; text-align: left;">

<span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">अष्टाङ्ग-योग-विज्ञान-मन्दिरस्य स्थापकाध्यक्षाः योगिवरेण्याः श्रीरङ्गमहागुरवः मोक्षविषयकानि </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">नानावचांसि विभिन्नकालेषु उक्तवन्तः एव आसान् । “यथा भारतवर्षस्य प्रत्येकस्य जनस्यापि </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">अष्टादशवर्षात् स्वमतं स्थापयितुम् अधिकारः भवति तथा मोक्षः जन्ममात्रस्य प्रतिमानवस्य </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">कर्तव्यः” इति । अत एव मोक्षः मानवमात्रेण अधिगन्तव्यः । तत् कथमधिगन्तव्यमित्यत्र साधनं </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">शोधनं बोधनं च निरन्तरं प्रचलदस्ति । अनेन बहवः जीवनस्य सार्थकताम् अन्वभवन् । तान् </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">ऋषिः महर्षिः इत्यादि पदैः व्यपदिश्यते । तैरेव अन्वेषितौ मार्गौ कौ ? </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">“ लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।</span>

</div>

<div class="MsoNormal" style="background-color: white; color: #222222; font-family: Calibri, sans-serif; line-height: 16.8667px; margin: 0cm 0cm 10pt; text-align: left;">

<span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">'''ज्ञायोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥“ (गीता ४.३)'''</span>

</div>

<div class="MsoNormal" style="background-color: white; color: #222222; font-family: Calibri, sans-serif; line-height: 16.8667px; margin: 0cm 0cm 10pt; text-align: left;">

<span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">-हे अर्जुन ! अस्मिन् लोके द्वौ मार्गौ स्तः इति मया पूर्वमेव प्रोक्तं किल । ज्ञानमार्गेण सांख्याः </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">कर्ममार्गेण योगिनः मोक्षम् आप्नुवन् । एवं च ज्ञानी ज्ञानेन कर्मठः कर्मणा च मोक्षं प्राप्नुयात् </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">। तर्हि ‘मोक्ष’ इत्युक्ते किम् । तस्य स्वरूपं किम् इत्यादि बोधेन अस्माभिः तदर्थं प्रयत्नः </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">करणीयः भवति । </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">मोक्षः- मोचनं विमोचनं मुक्तिः । भगवतः विभक्तः जीवः पुनः तत्रैव भक्तः भवेत् । यथा पदार्थं </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">विक्रेतुम् गृहात् आपणं गतः बालः पुनः गृहमेव प्राप्तव्यम् । स च बालः यदि गृहं विस्मृत्य </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">तत्रैव रमते चेत् कथं भवेत् । भगवता प्राप्तं विवेकमनुपयुज्य भगवन्तमेव विस्मरति । </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">विस्मरणशीलेन ‘पुनरपि मरणं पुनरपि जननम्” इति संसारचक्रे परिभ्रमति । परन्तु यदा कदा वा </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">यथा पुनः गृहगमनं स्वाभाविकं तथैव ज्ञानेन कर्मणा वा विवेकं सम्पाद्य भगवतः सामीप्यं </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">सम्पादनीयम् । संसारचक्रात् मुक्तिश्च प्राप्तव्या । अयमेव मोक्षः इत्युच्यते ।</span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;"><br />

</span>

</div>

<div class="MsoNormal" style="background-color: white; color: #222222; font-family: Calibri, sans-serif; line-height: 16.8667px; margin: 0cm 0cm 10pt; text-align: left;">

<span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">'''कः ज्ञानमार्गः'''</span>

</div>

<div class="MsoNormal" style="background-color: white; color: #222222; font-family: Calibri, sans-serif; line-height: 16.8667px; margin: 0cm 0cm 10pt; text-align: left;">

<span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">ज्ञानमित्युक्ते प्रकाशः आनन्दः परब्रह्म । अस्य अनुभवः अस्तित्वं च बोधरूपेण प्राप्यते चेत् स </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">च मार्गः ज्ञानमार्गः । तत्कथमिति ईश्यावास्योपनिषत् उपदिशति –“ ईशावास्यमिदं सर्वम्” इति । </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">चराचरात्मकेषु अणुरेणुतृनकाष्ठेषु परब्रह्मणः अद्वैतं तथैव “विद्याविनसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥“ निर्दोषस्य समस्य ब्रह्मणः दर्शनं यस्य </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">भवति स च ज्ञानी इत्युच्यते । तत्त्र समदर्शित्वात् शोकमॊहादीनाम् अविद्याकामकर्मणाम् </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">अवकाशः नास्त्येव । अनेन जीवः मुक्तः भवति ।</span>

</div>

<div class="MsoNormal" style="background-color: white; color: #222222; font-family: Calibri, sans-serif; line-height: 16.8667px; margin: 0cm 0cm 10pt; text-align: left;">

<span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">'''कः कर्ममार्गः'''</span>

</div>

<div class="MsoNormal" style="background-color: white; color: #222222; font-family: Calibri, sans-serif; line-height: 16.8667px; margin: 0cm 0cm 10pt; text-align: left;">

<span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">अन्यः कर्ममार्गः । “कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिताः जनकादयः” यज्ञादन्यत् कर्म बन्धनाय । </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">श्वासोछ्वासादारभ्य अग्निहोत्रपर्यन्तं सर्वोऽपि यज्ञ एव । एतादृशं कर्म मोचनाय भवति न </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">बन्धाय । शिष्टानाम् सर्वोऽपि आचारः मोचक एव । तथैव ध्यानं तपः इत्यादि मनोनिग्राहकाणि </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">कर्माणि तथा यज्ञयागादि इन्द्रियनिग्राहकानि कर्माणि च कर्मबन्धात् विमुच्यते । न तत्र कर्मलेपः </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">। एतादृशकर्मणा जीवः मुक्तः भवति । अन्ये भक्तिराजरूपाः मार्गाः अत्रैव अन्तर्भवतीति न </span><span style="font-family: &quot;arial&quot; , &quot;helvetica&quot; , sans-serif;">पार्थक्यं भजन्ते इत्यलं विस्तारेण ।</span>

</div>

<div class="MsoNormal" style="background-color: white; color: #222222; font-family: Calibri, sans-serif; line-height: 16.8667px; margin: 0cm 0cm 10pt; text-align: left;">

</div>

</div>