Editing नरसिंहावतार-कथा-तत्त्वम् (Narasimhavatara - Katha - Tattvam)

{| class="wikitable infobox" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; width:320px;"
|-
! colspan="2" style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;" | नरसिंहावतार-कथा-तत्त्वम् (Narasimhavatara - Katha - Tattvam)
|-
| '''Category'''
| आन्वीक्षिकी विभाग / Vedic Philosophical and Cognitive Sciences
|-
| '''Author'''
| k s kannan
|-
| '''Publication'''
| Bhāratīya Jñāna Saritā
|-
| '''Location'''
| India
|-
| '''Date'''
| Tue May 25 2021
|}

<div dir="ltr">

<div style="font-family: Calibri; font-size: 13.2px; text-align: right;">

'''डा. के एस् कण्णन्  DLitt.<br />

SRSJM Chair Professor,<br />

IIT-Madras, Chennai.  <br />

'''

</div>

<div style="font-family: Calibri; font-size: 13.2px; text-align: right;">

'''(प्रतिक्रियां दातुं शक्यते :  [mailto:lekhana@ayvm.in lekhana@ayvm.in])'''

</div>

<div style="font-family: Calibri; font-size: 13.2px; text-align: right;">

'''<br />

'''

</div>

<div style="font-family: Calibri; font-size: 13.2px; text-align: center;">

[[File:image-770378.png|center|thumb]] <br />

</div>

<div style="font-family: Calibri; text-align: center;">

<br />

</div>

<div style="font-family: Calibri; font-size: 13.2px; text-align: left;">

<div style="background-color: white; font-family: garamond, serif; font-size: large;">

<span class="im">&quot;उत्सवप्रियाः खलु मनुष्याः&quot; - इत्यभिदधता कालिदासेन मानवसामान्यान्तरङ्गमेव परामृष्टमिति सुवचम् । व्याजं कमपि विनिर्मायाप्युत्सवेषु व्याप्रियमाणा दरीदृश्यन्ते जनाः ।<br />

<br />

साधारणजनानेव मनसिकृत्य सरलभाषयैव गहनान् विषयान् प्रतिपादयन्ति पुराणान्यपि पर्वकालसम्बद्धान्बहूनुत्सवान् निरूपयन्ति । ईदृक्षपर्वकालाऽऽचर्यमाणोत्सवानां सङ्ख्या यथाऽपरिमिता वर्तते, तद्वदेव तत्तत्प्रसङ्गनिर्वर्त्यमाना आचारविशेषाः पाकप्रकाराश्च परिपाठेन निदर्शयितुं न शक्यन्ते । पर्वाणि च तानि भगवदवतारानेवाभिलक्षयन्ति । अनन्तास्सन्तोऽप्यवतारास्समानलक्ष्यकास्सन्तोऽपि प्रकारान्नैकानाविष्कुर्वन्ति ।<br />

<br />

'''धर्मग्लानिः'''<br />

यदा यदा हि धर्मस्येति प्रसिद्धगीताभणित्यनुसारमेव धर्मग्लानिप्रतिविधानं कर्तुकामो भगवांस्तदा तदाऽवतरति । का नाम धर्मग्लानिः? ग्लानि-म्लानी समानार्थिके । नैरस्यापन्नानि कुसुमानि नाम म्लायन्ति यद्वत्तद्वदेव धर्मोऽपि ग्लायति। दम्भशालिषु तावज्जृम्भमाणैर्बाह्याचरणैस्सम्यक्त्वप्रतीतिकारिता विराजते ; परन्तु सारभागो धर्मो रिक्तीभूत एव । यथा यथाऽसुराः प्रबलास्सञ्जायन्ते, तथा तथा धर्मग्लानिरवश्यम्भाविनी । हिरण्याक्ष-हिरण्यकशिप्वोर्हेतोस्सञ्जातं धर्मपराभवमभिभावयितुं भगवदवतारापेक्षा समजनि | प्रकृते च हिरण्यकशिपोस्संहारार्थकं नरसिंहावतारं किञ्चिदिव समीक्षितुं समीहामहे ।<br />

<br />

हिरण्यकशिपुना विहितस्य तपस औग्र्यमभिनन्दन्ब्रह्मा साश्चर्यं स्वयमुज्जगार &quot;नैतत्पूर्वर्षयश्चक्रुः!&quot; इति ! वृणीष्व काङ्क्षितं वरमिति च । स्वस्य सशरीरस्यामर्त्यतां सिषाधयिषुर्हिरण्यकशिपुः &quot;नान्तर्बहिर्दिवा नक्तमन्यस्मादपि चायुधैः । न भूमौ नाम्बरे मृत्युर्न नरैर्न मृगैरपि&quot; इत्यप्राक्षीद्वरम् ।<br />

<br />

लब्धवरो दैत्योऽयं हेममयं वपुर्बिभ्राणो निरस्तमृत्युभीतिस्सन्नचिराल्लोककण्टक एव समजायत । मर्माणि विध्यन्तं तमसहमाना देवास्स्थितिकारकं विष्णुं भृशं प्रार्थयामासुः । &quot;अचिरादसौ स्वपुत्रं प्रह्लादमेव व्यथयिष्यति मद्भक्तं, यदेव निमित्तीकृत्य भङ्क्ष्यामि तमसुरमिति वीतचिन्ता भवत&quot; - इत्याश्वास्य विससर्ज तान् विष्णुर्भगवान् ।<br />

<br />

</span>&quot;भागवतेषु स्थानं प्राथमिकं खलु भजत्येष प्रह्लादः&quot; - इति पूज्याः श्रीरङ्गप्रियस्वामिनः युक्तमेवोचुः । यतो हि &quot;प्रह्लादो जन्मवैष्णवः&quot; इति किल गीयते । &quot;मदीयः पुत्रस्सन् मामकीनं वैरिणमेव विष्णुमसावभिपूजयति&quot; इत्यतिमात्रं क्रुध्यन् हिरण्यकशिपुर्विधाभिर्विविधाभिः क्रूराभिः प्रह्लादमर्दयामास । &quot;क्वासौ यदि स सर्वत्र कस्मात् स्तम्भे न दृश्यते?&quot; इति दुरुक्तीरभिभाषमाण एव हिरण्ये, &quot;अदृश्यतात्यद्भुतरूपमुद्वहन् स्तम्भे सभायां न मृगं न मानुषम्&quot; ! एवमाविर्भूयासुरमिमं लीलया नखैर्ददार व्यापादयामास च । घटनाया अमुष्याः स्मारणर्थकोऽयमुत्सव आचर्यते ।<span class="im"><br />

<br />

'''अवतार-तत्त्वम्'''<br />

रहस्यभूतान् द्वित्रानंशानत्रानुसन्दध्मः । प्रथमोंऽशोऽयं यत्त्रिमूर्तिसङ्गमस्थानभूतोऽसौ भगवान्नरसिंहः । यथाऽहुः प्राञ्चः -<br />

</span>

</div>

<span class="im" style="background-color: white; text-align: center;"></span>

<div style="font-family: garamond, serif; font-size: large; text-align: start;">

&quot;आनाभेर्ब्रह्मणो रूपमागलाद् वैष्णवं वपुः । आशीर्षाद्रुद्रमीशानं तदग्रे सर्वतः शिवम्॥&quot; इति ।<br />

<br />

द्वितीयोंऽशस्सन्ध्याकालसम्बद्धः । आन्तरिक्यास्सन्ध्यायाः प्रतीकभूतोऽयं योगशास्त्रोपलक्षितं लयविक्षेपसन्धिभूतं प्रशस्तं समयमेव संसूचयति ।<br />

<br />

तृतीयश्चायमंशः - को नामाऽयं स्तम्भः यत्राऽत्मानमाविर्भावयाम्बभूव भगवान्नरसिंहः? योगिपुङ्गवैश्श्रीरङ्गमहागुरुभिःप्रतीचीनदर्शनैस्समीचीनतया यथा प्रत्यपादि, तथाऽस्मदीयपृष्ठवंश एवासौ, य एव मेरुस्तम्भ इत्यप्यभिधां धत्ते । सुषुम्नायां गोचरीभवन्नन्तर्ज्योतिरन्तर्नादयोर्योग एवासौ योगमूर्तिर्नृसिंहः । सुयोगस्यास्य संप्राप्तिरेव धर्मसारो धर्मरसश्च सर्वग्लानिपरिहारकः ।<br />

<br />

'''ऐकलक्ष्यम्'''<br />

महता तपसा महद्बलं सम्पाद्य स्वहित-परहितसंसाधने सर्वथा समर्थस्सन्नपि हिरण्यकशिपुस्स्वहानिपरहानी एव समासादितवान् । यत्र यत्र बलं स्वं स्थानं वा दुष्ठूपयुङ्क्ते कश्चित्तत्र तत्र धर्मग्लानिःकृतपदैवेति मन्तव्यम्। औग्र्यं रोगस्य प्रतिकर्तुमनुरूपां योगमयीं मूर्तिं बिभ्रदसौ नरसिंहः प्रेरयेन्नस्सर्वान्साध्व्यां सरण्याम् - &quot;तन्नो नारसिंहः प्रचोदयात्&quot; ! - इति शम् ।

</div>

</div>

</div>