Authored by '''Dr''' '''Shalini P Vittal'''.
Published by '''Noopura Bhramari IKS [https://www.noopurabhramari.com/ Centre]'''

''Sangītārṇavacandrikā,'' as the name suggests, is a treatise on ''Sangīta''. Literally, the name ''Sangītārṇavacandrikā'' means moon shine on the sea of ''Sangīta''.

== About the author ==
''Sangītārṇavacandrikā,'' belongs to the 17th CE, written by ''Nīlakanṭha'' of Orissa, that deals with dance and musical texts. The author ''Nīlakanṭha'' happened to be the King of Kerala, (which should not be confused with the present Kerala state). The Kerala, mentioned in ''Sangītārṇavacandrikā'' is a small and a fertile region in the district of Cuttack in Orissa. He is the author of both ''Sangītārṇavacandrikā'' and ''Nāṭyamanorama'' treatises (early 18th CE).

== Contents of the treatise ==
The contents of ''Sangītārṇavacandrikā'' text are dealt with in five chapters, designated as ''Ullāsas''. The first three chapters deal with ''Gīta'', the fourth chapter on ''Tāḷa'' and the fifth on ''Vādya'' and ''Nṛtya''. It is to be noted that a combination of ''Gīta, Vādya'' and ''Nṛtya,'' was referred to as ''Sangīta'' in many of the earlier treatises. For example, ''Śārngadeva'' in his ''Sangītaratnākara'' (13th CE) states thus –

'''''Gītam vādyam tathā nṛtyam, trayam sangītamucyate''''' (''Sangītaratnākara,'' chapter 1, ''śloka'' 21'')''

The same has been influential to the following authors and their works, including the present text of discussion ''Sangītārṇavacandrikā.'' Each of the three constituents namely ''Gīta, Vādya'' and ''Nṛtya'' have been individually dealt with by the author of ''Sangītārṇavacandrikā''.

The text refers to the authors and the treatises quoted by him like ''Bharata, Matanga, Śārngadeva'' and some lesser-known authors like ''Śiromaṇi, Ratnamāla, Harināyakasangītasāra, Kalpavalli, Sangitāmbodhi'', etc.

=== Chapterisation ===
The text ''Sangītārṇavacandrikā'' begins by offering salutations to deities ''Padmanābha'' and ''Rādha-Krishna'', followed by a ''Cūrṇikam'', which is a style of prose composition.

The text goes on to discuss on the topics of ''Nāda'' (sound), ''Śruti'' (pitch), ''Svara'' (musical notes), ''Gamaka'' (glides between the notes), ''Grāma'' (a collection of properly fixed ''svaras''), ''Mūrchhana'' (a specific selection of the ''svaras'' starting from a designated root note), ''Tāna'' (elaboration) and ''Jāti'' (a rhythmic pattern).

Further, the text deals with ''Rāgas'' (colour), ''Rasas'' (essence) with ''Nāyakas'' (heroes) and ''Nāyikās'' (heroines). Later on, the text goes on to further deal with ''prabandhas'' (compositions) and gives the characteristics of few of them. The text gives a detailed treatment of all varieties of ''Kṣudragītas'' (minor compositions) with necessary illustrative songs from different sources such as ''Gītaprakāśa, Sangīta Nārāyaṇa'', etc. A separate chapter on ''Tāḷa'' or the time measure is dealt with, followed by singers of three types – ''Uttama, Madhyama'' and ''Adhama''. The faults of the singers and qualifications of a ''Vāggeyakāra'' (a composer) have been described.

The last chapter of ''Sangītārṇavacandrikā'' deals with both ''Vādya'' (musical instruments) and ''Nṛtya'' (dance). The four kinds of ''Vādyas'' like ''Tata, Suṣira, Ānaddha'' and ''Ghana'' are described. A complete and vivid description with process of manufacture of few stringed instruments like ''Alāvani, Brahmavīna, Kinnari'' and many more can be seen.

Also, the ''Mardala, Mṛdanga, Muraja'', and different techniques of playing the ''mṛdangam,'' different kinds of strokes, different ''gatis'' (rhythmic progression), are all given.

The Ghana or the solid instruments like ''Tāḷa (Kamsyatāḷa)'' and ''Karatala'' have been described in detail.

With respect to the ''Suśira Vādyas'', the author introduced such as ''Vamśa, Pari, Mādhuri, Tittiri, Śankha, Kahaḷa, Todahi, Murali, Cukka, Sṛṇgika, Svaranābha, Sṛṇkhala, Pikavaṁśa, Carmavaṁśa''.

=== Details of Dance and Abhinaya in the text ===
Moving on to the subjects like ''Nāṭya, Nṛtya'' and ''Nṛtta'', all these three could be either ''Mārga'' or ''Deśi''. ''Nṛtta'' is further classified as ''Viṣama (acrobatic), Vikaṭa (crooked in form, dress)'' and ''Laghu (graceful)''. Next, the author has given about ''Prākāra'' dance. The specific types of this are ''Kāṣṭhi Nṛtya, Jakkaḍi Nṛtya, Sāvari Nṛtya, Kuranjī Nṛtya'' and ''Mattāvalī Nṛtya''.

The author has given the method and technique of constructing play houses, its status-befitting seating arrangements specially on the occasion of a play, the president for the occasion and his qualifications, the suitable hours and duration of a play, the qualifications of the hero and the heroine of the play, qualifications of spectators, the qualifications of a good dancer, the body-building exercises so as to attain endurance, suppleness and tenacity, the qualifications of dance master and directors and so on.

Special emphasis is laid on the physical and also intellectual accomplishments of a danseuse who is always to be preferred to a male dancer. Young women are supposed to be the cause and root of ''Rasas''. So, the three stages of youth have also been described after specifying the merits and de-merits of ''pātras (characters)''.

The ''Jarjara Pūja (the puja offered to the danḍa/stick representing the presiding deity of the play house)'' indicates the starting of a performance, followed by the curtains of different colours. The usage of different colours indicates the predominant sentiment of the particular situation. Then comes the dressing up and decorating the danseuse from head to foot with befitting ornaments of various kinds, painting and annointing her with sandal paste, dyeing her feet with lacquer, her eyes with collyrium, etc.

The text prescribes the four-fold histrionic representation (''Abhinaya''), which is very important in dance. They are ''Āngika'' (body gestures)'', Vācika'' (speech)'', Āhārya'' (dress, make-up) ''and Sāttvika'' (natural, pure).

Dress, paint, beard, arms and ornaments, masks, etc , belonging to ''Āhārya'' ''abhinaya'', have to be used appropriately for the different characters according to their status, gender, profession, etc. different types of costume, ornaments, even garlands and flowers have been specified with meticulous care.

With respect to the ''Vācika'' ''Abhinaya'' the rules on the use of languages like ''Samskṛta'' and different types of ''Prākṛt'' such as ''Māgadhi, Āvanti'', etc, the appropriate language for the different characters of the play in keeping up with their social status, the different appropriate modes of address, the conventions of giving suitable names to the different types of characters, the four styles of Abhinaya (''Kaiśiki, Bhārati, Sāttvati and Ārabhaṭi'') and their origin, etc deserve attention.

The author has dealt with the three different grades of ''Pātras'' (dancers or actors) namely ''Uttama, Madhyama'' and ''Adhama''. This gradation is applicable to both genders.

The ceremonial entrance of the ''pātra'' to the stage from the greenroom is an important item because the first aesthetic impression of the ''pātra'' on the expectant spectators is of immense value. So, the text narrates with relevant quotations from ''Sangītaratnākara'' through ''Sangīta Nārāyaṇa''. The procedure involves consonant tuning of the musical instruments and playing of the instrumental compositions. At this juncture the ''pātra'' stands in a pose expressing ‘''Sauṣṭhava''’ (symmetry) with a handful of flowers (''puśpānjali'').

After ''puśpānjali'' is offered, the ''pātra'' begins dancing to the ''prabandhas''.

With her major and minor limbs, with ''Rasa'' and ''Bhāva'' this danseuse is advised to build up a coordinated performance just as a garland maker prepares a well-knit garland with flowers of various hues and different shapes.

The next items for discussion are the actions to be avoided, in a show, the duration of performance and lastly, the spectators’ duty to cheer up the performer and not to expose the faults that might have come to their notice.

''Āngika abhinaya'' is discussed at the last. This type of representation depends on meaningful movements of different ''angas'' of the human body. The text talks about Head, shoulders, chest, sides, hasta, waist and feet as ''angas''. The ''pratyangas'' are neck, arms, wrists, back, belly, thighs, knees, ''Bhūṣaṇam (ornaments)''. The ''upāngas'' are sight, pupils, eyebrows, eye-lashes, mouth, nose, breath, chin, tongue, cheeks, teeth, lips, palms, fingers, heels, ankles, toes, soles, breasts.

The text concludes by naming its author and the date on which the compilation of the text was completed.

== Conclusion ==
With a keen observation, it can be understood that the text follows the very desire of the author in preservation of purity in vocal music, instrumental music and dance. Arts like music and dance, moving towards progression and evolution, have to cater to the taste of the people who enjoy it.

=== References: ===
Panigrahi Nilamadhab (1995). ''Sangītārṇava chandrikā,'' Bhubaneswar: Orissa Sangeet Natak Akademi.

Sastri, Subrahmanya (1953). ''Sangītaratnākara'' of ''Śārngadeva'', Madras: Vasanta Press.

For more information on the terminologies given in the article - www.noopurabhramari.com<ref>https://www.noopurabhramari.com/</ref>

Nīlakanṭha’s Sangītār̥ṇavacandrikā treatise

2023-12-05T04:49:02Z

Manorama:

2023-11-27T12:05:10Z

Manorama:

Authored by ಡಾ.ಮನೋರಮಾ ಬಿ.ಎನ್.
Published by [https://www.noopurabhramari.com/huttarisuggihosatinahuggi/ ನೂಪುರಭ್ರಮರಿ], ಈ ಲೇಖನ ನೂಪುರಭ್ರಮರಿ ಐ ಕೆ ಎಸ್ ಸೆಂಟರ್ ನ ಕೊಡುಗೆ.

ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪೈಕಿ ಅತ್ಯಂತ ಮನ್ನಣೆ ಪಡೆದ ಕೊಡಗಿನ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬವೇ ಹುತ್ತರಿ.ಕೊಡಗಿನ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ಗಿಯನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಹಬ್ಬವಿದು. ಅಂತೆಯೇ ಇದು ಕೊಡವರ ಹಬ್ಬವೂ ಹೌದು. ಕೊಡವಮನೆತನದವರಿಗಂತೂ ಹುತ್ತರಿಯೇ ಯುಗಾದಿ. ಹುತ್ತರಿಯೇ ದೀಪಾವಳಿ. ಕೊಡವರಿಗೆ ಹುತ್ತರಿಯೇ ಹಬ್ಬಗಳ ರಾಜ. ಕಾರ್ತಿಕಪೌರ್ಣಿಮೆಯ ರೋಹಿಣೀ ನಕ್ಷತ್ರದ ದಿನ ( ನವೆಂಬರ್ ತಿಂಗಳು) ಈ ಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂದು ಕೊಡಗಿನಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಉದ್ಯೋಗಸ್ಥರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ರಜೆಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

== ಹಬ್ಬದ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ==
ಕೊಡವ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪುದಿಯ ಅರಿ’ ಎಂದರೆ ಹೊಸ ಅಕ್ಕಿ ಎಂದರ್ಥ. ಪುದಿಯ ಅರಿ- ಪುತ್ತರಿ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಹುತ್ತರಿ. ಹೊಸ ಅಕ್ಕಿಯ (ಪುದಿಯ ಅರಿ) ಜೊತೆಗೆ ಬೆರೆಯುವುದೇ ಹುತ್ತರಿ. ಇಂಥ ಸುಗ್ಗಿಯನ್ನು ಹುಗ್ಗಿಯಾಗಿಸಲು ತಿಂಗಳ ಮೊದಲೇ ತಯಾರಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನೆಗೆ ಸುಣ್ಣ-ಬಣ್ಣ ಬಳಿದು ಸುಗ್ಗಿಯನ್ನು ಹುಗ್ಗಿಯಾಗಿಸಿ ಮನೆಗೆ ತುಂಬಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಭ್ರಮದಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ. ಮನೆಯ ಅಂಗಣ, ಕೊಟ್ಟಿಗೆ, ಕಣಗಳನ್ನು ಸಾರಿಸಿ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಬಂಧು-ಬಾಂಧವ ಊರವರೊಂದಿಗೆ ಹುತ್ತರಿಯ ಆಚರಣೆಯಿರುತ್ತದೆ. ಕುಟುಂಬದ ಪ್ರತಿಸದಸ್ಯನೂ ಹುತ್ತರಿ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ "ಐನ್ ಮನೆ"(ಕುಟುಂಬದ ಹಿರಿಮನೆ)ಗೆ ಬಂದೇ ಬರಬೇಕು; ಮನೆತನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಆಳುಕಾಳುಗಳು, ದೂರ ಮೇಯಲು ಬಿಟ್ಟ ದನಕರುಗಳು ಕೂಡಾ! ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿದಾಗ ರೋಹಿಣೀ ನಕ್ಷತ್ರದ ರಾತ್ರೆ ಅಂದರೆ ಹುತ್ತರಿಯ ದಿನ ಮನೆಯ ‘ನೆಲ್ಲಕ್ಕಿ’ ನಡುಬಾಡೆ (ಮನೆಯ ನಡುವಿನ ಕೋಣೆ)ಯಲ್ಲಿ ’ತೂಕ್ ಬೊಳಕ್’ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ತೂಗುದೀಪ (ಕಾವೇರಿ ದೀಪ) ತೂಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕೆಳಗೆ ಹಾಸಿದ ಚಾಪೆಯಲ್ಲಿ ಹುತ್ತರಿ ಕುಕ್ಕೆ. ಅದರೊಳಗೆ ಮಾವಿನೆಲೆ, ಅಶ್ವತ್ಥ, ಅತ್ತಿ, ಆಲ, ಇಟ್ಟುಗ ಅಥವಾ ಹಲಸು, ಕುಂಬಳಿ, ಕಾಡು ಗೇರುಮರದ ಎಲೆಗಳ ಪಂಚ ಪತ್ರೆಯನ್ನು ದಡ್ಡಾಲ ಮರದ ಬಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಪುತ್ತರಿನಾರೆಂದು ಕಟ್ಟಿದ ‘ನೆರೆಕಟ್ಟು’. ಹೊಸಕ್ಕಿಯನುಂಡು ಹೊಸತಾಗುವ ಕಾಲವದು. ಹುತ್ತರಿಯ ಊಟಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಸೇರಿಸಲೇಬೇಕು ಎಂಬ ಕಟ್ಟಳೆಯಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಅಚ್ಚೇರಿ/ಕುಕ್ಕೆಯ ತುಂಬಾ ಹಳೆಯ ಭತ್ತವನ್ನೂ ಅದರ ಮೇಲೆ ಸೇರಿನ ಅರ್ಧಕ್ಕೆ ಅಕ್ಕಿ ತುಂಬಿ ಹಣತೆಯೊಂದನ್ನು ಅದರ ಮೇಲಿಟ್ಟು, ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ವೀಳ್ಯದೆಲೆ-ಅಡಕೆಗಳನ್ನಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ’ತಳಿಯತಕ್ಕಿ ಬೊಳಕ್ ’ ಎನ್ನುವರು. ’ಕುತ್ತಿ’ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಒಂದಷ್ಟು ಹಾಲು, ಜೇನು, ತುಪ್ಪ, ಎಳ್ಳು, ಶುಂಠಿ, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಯ ಚೂರು, ತಂಬಿಟ್ಟು ಮುಂತಾದ ಫಲವಸ್ತುಗಳು. ಕುಡುಗೋಲು, ಮಣ್ಣಿನ ಸಣ್ಣ ಕುಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ( ಪುತ್ತರಿ ಕುಡಿಕೆ) ಹುರಿದಕ್ಕಿಯ ಹಿಟ್ಟನ್ನೂ ತುಂಬಿಸಿಡುತ್ತಾರೆ. ’ನೆರೆ ಕಟ್ಟಿದ’ ಮೇಲೆ ಪೀರಕೆಯನ್ನು ಅಡ್ಡಕ್ಕೆ ಕತ್ತರಿಸಿ ಅದನ್ನು ಈ ಹಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಅದ್ದಿ ಕುಡುಗೋಲು, ಕುತ್ತಿ, ಸೇರು, ಕುಕ್ಕೆ, ಕುಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಮನೆಯ ಕಿಟಕಿ ಬಾಗಿಲುಗಳಿಗೆ ತಗಿಸಿ ಮುದ್ರೆಯಂತೆ ಒತ್ತುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳ ಪಾರುಪತ್ಯವೆಲ್ಲವೂ ಮನೆಯ ಯಜಮಾನನದ್ದೇ.

== ಪೂಜೆಯ ಕ್ರಮ ==
ಕೊಡವನಾಡಿಗೆ ಅನ್ನ(ಇಗ್ಗು) ಕೊಡುವ (ತಪ್ಪ) ದೇವರು ಪಾಡಿಯ ಇಗ್ಗುತ್ತಪ್ಪ. ಈತ ಉದ್ಭವ ಲಿಂಗದ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಸ್ವಾಮಿಯೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಹುತ್ತರಿಯ ಮೊದಲ ದಿನ ‘ಪಾಡಿ ಪೊಳ್ದ್’ ಅಥವಾ ’ದೇವ ಪೊಳ್ದ್’- ಇಗ್ಗುತಪ್ಪ ಅಂದರೆ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ದೇವರಿಗೆ ಮೀಸಲು. ಪಾಡಿಯ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಗದ್ದೆಯಿಂದ ಕದಿರು ತಂದು ಅನ್ನದೈವ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಕೊಡಗಿನ ಇನ್ನಿತರ ಊರಿನ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲೂ ಈ ಹುತ್ತರಿಯ ಕ್ರಮಗಳು ಜರುಗುತ್ತವೆ. ಆಯಾ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ದೇವರಿಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥ ನೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಅರ್ಚಕರು ತೀರ್ಥ ಪ್ರಸಾದ ಗಂಧಗಳನ್ನು ಜನರಿಗೆ ವಿತರಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name=":0" /> ಊರಿನವರು ಅಕ್ಕಿ, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಬೆಲ್ಲ, ಬಾಳೆಹಣ್ಣು ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.

ಕೊಡಗು ಅರಸರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅರಮನೆಯಲ್ಲೂ ಈ ಸಮಾರಂಭ ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅದನ್ನು”ಅರಮನೆಯ ಪೊಳ್ದು’ ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು. ಅರಮನೆ ಪೊಳ್ದು ಕಳೆದ ಬಳಿಕ ಊರ ಜನ ಹಬ್ಬ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಈಗ ಈ ರಿವಾಜು ಇಲ್ಲ.

ಎರಡನೇ ದಿನ ‘ನಾಡ್ ಪೊಳ್ದ್’- ಕೊಡವರು ಕದಿರನ್ನು ಮನೆಗೆ ತರುವ ನಾಡ ಹಬ್ಬ. ಹಬ್ಬದ ದಿನದಂದು ’ತೂಕ್ ಬೊಳಕ್’ ಮುಂದೆ ದೇವರಿಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದಾಗಿ ಹೊಸ ಕದಿರನ್ನು ತರು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಕುಕ್ಕೆ, ದೀಪ, ಚಾಪೆ ಕೋವಿ ಮೊದಲಾದವನ್ನೆಲ್ಲಾ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಸ್ತ್ರೀ ಪುರುಷರೆಲ್ಲರೂ ಗದ್ದೆಗೆ ಹೋಗಿ ಭೂತಾಯಿಗೆ ನಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕದಿರಿನ ಬುಡ ಲಕ್ಷ್ಮೀಸ್ಥಾನ. ಅದಕ್ಕೂ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಿ ಹಣ್ಣುಕಾಯಿಗಳನ್ನರ್ಪಿಸಿ ಹಾಲುಜೇನು ಸುರಿದು ನೆರೆಯನ್ನು ಕದಿರಿನ ಬುಡಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿ ‘ಪೊಲಿ ಪೊಲಿಯೇ ದೇವಾ’ ಎಂದೆಲ್ಲಾ ದೊಡ್ಡಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಾ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ ಪಾಡ್ದನಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಪೊಲಿ ಎಂದರೆ ಹೆಚ್ಚಾಗು ಎಂದರ್ಥ. ಹೀಗೆ ಇಗ್ಗುತಪ್ಪನನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ, ಸಂಪತ್ತಿನ ಆಶಯದ ಪಾಡ್ದನಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾ, ದುಡಿ ಬಾರಿಸುತ್ತಾ ಕದಿರನ್ನು ಕುತ್ತಿಯಿಂದ ಕೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ. ಕೂಡಲೇ ಕೋವಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿವವನು ಅದನ್ನು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಿಡಿದು ಗುಂಡು ಹಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮನೆಗೆ ಬರುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ”ಕಾರಣ’ ರೆಂದು ನಂಬಿಕೊಂಡು ಬರಲಾಗುವ ಪೂರ್ವಜರನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಗುಡಿ-”ಕೈಮಡ’ ದ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಕದಿರನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಾಭಕ್ಕೂ ಬೆಸಸಂಖ್ಯೆಗೂ ಎಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಅನುಬಂಧ. ಕದಿರನ್ನು ಬೆಸಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಯ್ಯುವ ಕ್ರಮ ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ. ಕೊಯ್ದ ಕದಿರನ್ನೊಯ್ಯುವವನ ಕಾಲು ತೊಳೆದು ಗಿಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಲು ನೀಡಿ, ಆರತಿ ಬೆಳಗಿ, ಕದಿರಿನ ಧಾನ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಮನೆಯ ಮುತೈದೆ ಮನೆತುಂಬಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು; ಕದಿರಿನ ಒಂದೊಂದು ಎಳೆಯನ್ನು ಕಣದ ನಡುಗಂಭಕ್ಕೆ,ಮನೆಯ ಎಲ್ಲಾ ಕಿಟಿಕಿ-ಬಾಗಿಲುಗಳಿಗೆ, ಬಾವಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿಲುಗಳಿಗೆ, ಕಣಜಕ್ಕೆ, ಮನೆಯ ದೈನಂದಿನ ಉಪಯೋಗದ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಸಂಪತ್ತಿನ ಸೂಚಕವಾಗಿ ಒಂದೊಂದು ಅಶ್ವತ್ಥದೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಿ ಪುತ್ತರಿನಾರಿನಿಂದ ಕಟ್ಟುವುದು ಕ್ರಮ. ಈಗೆಲ್ಲಾ ಮನೆಯ ಮುಂಬಾಗಿಲಿಗೆ ನೇಯ್ದು ತೋರಣ ಮಾಡುವ ಕಲಾತ್ಮಕತೆಯೂ ಜೊತೆಯಾಗಿದೆ.

== ಆಹಾರ ವೈವಿಧ್ಯ ==
ಕುಟುಂಬ-ಸ್ನೇಹಿತ- ಬಂಧು-ಬಾಂಧವ ಊರವರೊಂದಿಗೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕುಳಿತು ಬೇಯಿಸಿದ ‘ಪುತ್ತರಿ ಕಳಂಜಿ’ಯನ್ನು (ಹುತ್ತರಿ ಗೆಣಸನ್ನು) ಜೇನು ಮತ್ತು ತುಪ್ಪದಲ್ಲಿ ಅದ್ದಿಕೊಂಡು ಹಂಚಿ ಫಲಹಾರ ಮಾಡುವುದೂ ಕೂಡಾ ಹಬ್ಬದ ಒಂದು ವಿಧಿ. ಕಾಡಿನ ಕತ್ತಲೆಯ ಭಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಕೃತಿಕದತ್ತವಾದ ಔಷಧಿಯುಕ್ತ ಗೆಣಸನ್ನು ಅಗೆದು ತಂದು ತಿನ್ನುವುದೇ ಈ ಸುಗ್ಗಿ ಹುಗ್ಗಿಯ ವಿಶೇಷತೆ.

ಕದಿರು ಕಟ್ಟಿದ ಬಳಿಕ ಹೂರಣಕ್ಕೆ ಅಣಿಯಾಗುವ ಹೊತ್ತು. ಬೆಲ್ಲ ಸೇರಿಸಿದ ಅಕ್ಕಿ ಪಾಯಸ, ಅಕ್ಕಿಹಿಟ್ಟಿನ ಸಿಹಿತಿಂಡಿ ತಂಬಿಟ್ಟು ಪ್ರಧಾನ ಭಕ್ಷ್ಯ. ಅಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿಯೇ ಪ್ರಧಾನ. ಹುರಿದ ಅಕ್ಕಿಹಿಟ್ಟು ಮತ್ತು ಬಾಳೆಹಣ್ಣೀನ ಭಕ್ಷ್ಯ ತಂಬಿಟ್ಟು. ಇವನ್ನು ಮೊದಲು ದೇವರ ಕೋಣೆ-”ಮೀದಿಕೋಂಬರೆ’ ಮತ್ತು ಕೈಮಡದಲ್ಲಿ ಮನೆಯ ಮುತ್ತೈದೆ ನೈವೇದ್ಯ ರೀತಿ ಇಟ್ಟು ಬರುತ್ತಾಳೆ. ಆದಾಗಿ ಮನೆಯವರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕುಳಿತು ಪಾಯಸ, ಎಳ್ಳು ತುಪ್ಪ, ತಂಬಿಟ್ಟನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಫಲಾಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಗತಿಸಿದ ಹಿರಿಯರ ನೆನಪಿಗೆ ’ಏಳಕ್ಕಿಪುಟ್ಟು’ ( ಎಳ್ಳು+ ಅಕ್ಕಿ = ಎಳ್ಳಕ್ಕಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷ ಖಾದ್ಯವನ್ನೂ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಕ್ಕಿ ಹಿಟ್ಟು ಮಾಡಿ ಎಳ್ಳು, ಶುಂಠಿ, ತೆಂಗಿನ ತುರಿ, ಬಾಳೆಹಣ್ಣು, ಹಾಲು, ಜೇಣು, ಕಲ್ಲುಸಕ್ಕರೆ, ಹಾಗಲಕಾಯಿ ಮುಳ್ಳು, ಪೆರಂಬು ತುದಿ ಚಿಗುರು ಇನ್ನೂ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಮಾಡಿದ ಭಕ್ಶ್ಯವೇ ಏಳಕ್ಕಿ ಪುಟ್ಟು. ಚಾಪೆ ಹಾಸಿ ಅಶ್ವತ್ಥದೆಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟು, ಒಂದೊಂದನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು ತೀರಿಹೋದವರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿ ನಡುಬಾಡೆಯ ಮಾಡಿಗೆ ಎಸೆದು ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತೃಪ್ತಿ, ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಕೋರುವುದೂ ಹಬ್ಬದ ಒಂದು ಭಾಗವೇ ಆಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಎಸೆದ ಪುಟ್ಟು ಮಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಂಟಿಕೊಂಡರೆ ಪಿತೃಗಳು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ.

ಹಬ್ಬದ ಕಡೆಯ ದಿನ ಊರವರೆಲ್ಲಾ ಗ್ರಾಮದ ಅಂಬಲ-ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ನೆರೆದು ವಿವಿಧ ತಿಂಡಿ ತಿನಿಸು, ಅನ್ನ, ರೊಟ್ಟಿ ಹೀಗೆ ವಿವಿಧ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮನೆಯಿಂದ ತಂದು ಅಲ್ಲಿ ಸೇವಿಸುವ ‘’ಊರೋಮರ್’. ಊರಿನ ಜನರಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ವೈಮನಸ್ಯವಿದ್ದರೆ ಹಿರಿಯರು ರಾಜಿ ಮಾಡಿಸಲಿಕ್ಕೂ ಈ ವಿಧಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದದ್ದಿದೆ.

== ಹುತ್ತರಿ ಕುಣಿತ ಮತ್ತು ಕಲೆ ==
ಕದಿರು ತೆಗೆಯುವ ದಿನಕ್ಕೆ ಒಂದು ವಾರದ ಮೊದಲಿಗೇ ಈ ಹಾಡು-ಕುಣಿತಗಳ ತಾಲೀಮು ‘ಈಡು ತೆಗೆಯುವದು’ ಶುರುವಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿ ಏಳು-ಏಳೂವರೆಗೆ ಪ್ರತೀ ಕುಟುಂಬದಿಂದ ಒಬ್ಬನಂತೆ ಭಾಗವಹಿಸಿ ಊರ ‘ತಕ್ಕ’(ಮುಖ್ಯಸ್ಥ)ನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಊರ ‘ಮಂದ್’ನಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆಯುವುದು ಇದರ ವಿಶೇಷ. ಈ ಮಂದ್ (ಮೈದಾನ)ಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ಯವಾಗಿ ನಾಲ್ಕರು ಊರುಗಳ ಜನ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮ/ಊರಿನ ಯುವಕರು ಪಾಲ್ಗೊಂಡು ನಾಡಿಗೆ ಕೀರ್ತಿ ತರಬೇಕೆಂಬುದು ಈ ಆಚರಣೆಯ ಆಶಯ. ಸುಮಾರು ನೂರು ವರ್ಷಗಳಿಗೆ ಮುಂಚೆ ಎಲ್ಲರೂ ನಾಲ್ಕು ಜನರು ದುಡಿಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸುತ್ತಾ ಕೊಡವ ಜಾನಪದ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾ ಅವರ ಮುಂದೆ ಊರಿನ ಮೇದರು ಅಥವಾ ಹರಿಜನರು ಡೊಳ್ಳು, ವಾಲಗಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸುತ್ತಾ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಮಂದ್ ತಲುಪುವುದು ವಾಡಿಕೆಯಾಗಿತ್ತಂತೆ. ಹೀಗೆ ಮಂದ್ ತಲುಪಿದ ನಂತರ ‘ಅರಪುವತರ’ ಹಾಕಿ ‘ನಾಡೆ’ ಕರೆಯುವುದು ಕ್ರಮ. ನಾಡೆ ಹಾಸ್ಯಮಯವಾದ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪ್ರಹಸನದ ಪ್ರದರ್ಶನ. ನಗು ಹಸನಾಗಿ ಹಬ್ಬಬೇಕು ಎಂಬ ನಿಲುವಿನ ಆಚರಣೆಯದು.

ಹುತ್ತರಿಯ ದಿನ ಆವರಣದ ರಂಗದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ದೀಪಸ್ತಂಭ. ಅದರ ಸುತ್ತಲೂ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಕ ಉಡುಗೆ-ತೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ನೆರೆತ ಹೆಂಗಳೆಯರು ಹುತ್ತರಿ ಹಾಡು, ಪಾಡ್ದನಗೀತೆಗಳನ್ನು ಹಾಡಿದರೆ, ಪುರುಷರು ‘ಪೊಯಿಲೇ’ ಎಂದು ಹಾಡುತ್ತಾ ಶೌರ್ಯ, ಪರಾಕ್ರಮಗಳ ಪ್ರತೀಕವಾದ ನರ್ತನವಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮಂದ್‌ನ ಅರಳೀಮರದ ಸುತ್ತಲೂ ದೊಡ್ಡ ವೃತ್ತಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಕೊಡವ ಪುರುಷರೆಲ್ಲಾ ನಿಂತು ಡೊಳ್ಳಿನ ನುಡಿತಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿಕೆ ಇದ್ದು ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ಆಳುದ್ದನೆಯ ಬೆತ್ತದ ಕೋಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕೋಲಾಟವಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇಬ್ಬರು ಗಂಡಸರು ಬೆತ್ತದ ಗುರಾಣಿ ಹಾಗೂ ಅರೆಯಾಳುದ್ದದ ಕೋಲನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಪರೆಯಕಳಿಯನ್ನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದೊಂದು ಬಗೆಯ ಯುದ್ಧ ಕುಣಿತ. ಮೇದರ ”ಪರೆ’ಗೆ ಇಬ್ಬರು ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಂತೆ ಮೂರು ಸುತ್ತು ಹೊಡೆಯುವಂತೆ ತೋರುವ ಆಟವನ್ನು ಆಡುವರು. ಕುಳಿತು ನಿಂತು ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಕೋಲಿನಿಂದ ಮತ್ತೋರ್ವನ ಮೊಣಕಾಲಿಗೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾ, ಮತ್ತೋರ್ವ ಗುರಾಣಿಯಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತಾ ಆಡುತ್ತಾರೆ. ಹೊಡೆದಾಟದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಿಗಿಂತ ಮತ್ತೊಬ್ಬನ ಕೈ ಮೇಲಾದರೆ ಅದಕ್ಕೆಂದೇ ನೇಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕನು ಬಂದು ತಡೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸಾಂಕೇತಿಕವಾದ ಬಡಿದಾಟದ ಆಚರಣೆಯಿದು. ಹೀಗೆ ಬೊಳಕಾಟ್, ಪರಿಯಕಳಿ, ಹುತ್ತರಿ ಕೋಲಾಟದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಕಣ್ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಒಂದು ಸೊಗಸು. ಈ ಎಲ್ಲಾ ನೃತ್ತಸಂಭ್ರಮದ ಅಂತಿಮಘಟ್ಟ ಸಾಮೂಹಿಕ ಕುಣಿತ.

ಹೀಗೆ ಊರ ಕೋಲು ಆದ ಬಳಿಕ ಗಂಡಸರು ’ತಕ್ಕ’ನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುವರು. ಅಲ್ಲಿ ತಾಳ, ದುಡಿಗಳನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಪೂರ್ವಜರ ನೆನಪನ್ನು ಕೊಡುವ, ಸಂಭ್ರಮದ ಇಂದಿನ ದಿನಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುವಂತೆ ಜಾನಪದ ಮಟ್ಟಿನ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ದುಡಿ ನುಡಿಸುತ್ತಾ ಹಾಡುವರು. ಹೊಸತಾಗಿ ಮದುವೆಯಾದವರು, ಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಅಥವಾ ಬಂಧುಬಾಂಧವರು ಜೊತೆ ಸೇರಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನೂ ಗುರುತಿಸಿ ವಿಶೇಷ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆ ಬಳಿಕ ಊರಿನ ಆಯಾ ಮನೆಯ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತು ಸ್ತುತಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿ ಬೆಳಗಾಗುವವರೆಗೆ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆ ರಾತ್ರಿ ಎಲ್ಲರ ಮನೆಗೂ ಹೋಗಲಾಗದೇ ಇದ್ದರೆ ಮಾರನೇ ದಿನ ಹೋಗಿ ಹಾಡಿ ಮುಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು”ಮನೆ ಹಾಡುವುದು’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅದು ಮುಗಿದು ತಕ್ಕ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ದುಡಿ ತಾಳಗಳನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸಿ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

ಹೀಗೆ ಹಾಡಿ ಗಳಿಸಿದ ಹಣದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಸಮಾಪ್ತಿ ಮಾಡುವ ರೀತಿಯೇ ‘ಊರೊರ್ಮೆ’. ಹುತ್ತರಿ ಮುಗಿದ ಒಂದು ಸಂಜೆ ಊರಿನ ಮನೆಯಿಂದ ಒಬ್ಬನಂತೆ ಪಾಲ್ಗೊಂಡು ಕಾಡುಮರಗಳ ನಡುವಿನ ತೋಪಿನಲ್ಲಿ ಕುಳೀತು ಸಾಮೂಹಿಕ ಭೋಜನ ಮಾಡುವ ಕ್ರಮವಿದು. ಮೊದಲು ಬೇಟೆಯನ್ನೂ ಆಡಿಔತಣ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರಂತೆ. ಈಗ ಆ ಕ್ರಮವಿಲ್ಲ. ಊರಿನ ಜನರಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ವೈಮನಸ್ಯವಿದ್ದರೆ ಹಿರಿಯರು ರಾಜಿ ಮಾಡಿಸಲಿಕ್ಕೂ ಈ ವಿಧಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದದ್ದಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸುಗ್ಗಿಯ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಊರಿನವರೆಲ್ಲಾ ಕೂಡಿ ಒಂದಾಗಿ ಬಾಳಬೇಕೆಂಬ ಸಮಷ್ಟಿಪ್ರಜ್ಞೆ ಔತಣದ ಉದ್ದೇಶ.

== ಬದಲಾದ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹುತ್ತರಿ ಆಚರಣೆ ==
‘''ಬಪ್ಪಕ ಪುತ್ತರಿ ಬಣ್ಣತೆ ಬಾತ್ ಪೊಯಿಲೇ, ಪೊಯಿಲೇ... ಪೋಪಕ ಪುತ್ತರಿ ಎಣ್ಣತೆ ಪೋಚಿ ದಮ್ಮಯ್ಯ ಪುತ್ತರಿ ಒಮ್ಮಲು ಪೋತೆ.''.- ’ಹುತ್ತರಿ ಬರುವಾಗ ಸಡಗರದಿಂದ ಬಂತು, ಹೋಗುವಾಗ ಯಾರಿಗೂ ಹೇಳದೆ ಹೋಯಿತು, ಬಿನ್ನಹ ಹುತ್ತರಿ- ಒಮ್ಮೆಯೂ ಹೋಗದಿರು..” ಎಂದು ಕೊಡವರು ಹೇಳುವುದು ಇದೆ.

ಹಿಂದಿನ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡಿಕೈಗಾರಿಕೆಯ ಕಸುಬುದಾರರೇ ಹುತ್ತರಿ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಕುಕ್ಕೆ, ಕುಡುಗೋಲು, ಚಾಪೆ, ಕುತ್ತಿ, , ಕುಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿ ತಯಾರಿಸಿ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಗೂ ಕೊಂಡೊಯ್ದು ಮಾರುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರಿಗೆ ಮನೆಯವರೂ ಕೂಡಾ ಅಕ್ಕಿ ಹಿಟ್ಟು, ಎಳ್ಳು, ಹುತ್ತರಿ ಗೆಣಸು, ಬೆಲ್ಲ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಈಗ ಅಂಥ ಕಸುಬುದಾರರ ಕೊರತೆ ಇದೆ. ಜೀವನ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಬೇರೊಂದು ರೀತಿಯಾಗಿದೆ. ಈಗ ಅಂಗಡಿಮುಂಗಟ್ಟುಗಳಲೇ ವ್ಯಾಪಾರಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ.

ಇಂದಿಗೆ ಭತ್ತದ ಕೃಷಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗತೊಡಗಿದೆ. ಗದ್ದೆಗಳು ವಿರಳ. ಪಟ್ಟಣದ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಹಂಬಲಿಸುವವರು ಹೆಚ್ಚು. ಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಲೇ ಬೇಕೆಂದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿ ಕದಿರು ತೆಗೆಯಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಕೆಲವರು ಮನೆ ಬಳಿಯೇ ಚಿಕ್ಕ ಗದ್ದೆಮಾಡಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಭತ್ತ ನೆಟ್ಟಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಮನೆಯ ಕಾಂಪೌಂಡ್‌ನಲ್ಲಿಯೇ ಭತ್ತದ ಸಸಿನೆಟ್ಟು ಆರೈಕೆ ಮಾಡಿ ಹಬ್ಬದ ದಿನ ಕದಿರು ತೆಗೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಟಿ ಮುಗಿಸಿದ ಸಂತೋಷದಲ್ಲಿ ಕೈಲ್ ಮುಹೂರ್ತವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರೆ, ಬೆಳೆ ಬೆಳೆದು ತೆನೆಯೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ತುಲಾ ಸಂಕ್ರಮಣ, ಬೆಳೆ ಕಟಾವು ಮಾಡಿ ಮನೆಗೆ ತುಂಬಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹುತ್ತರಿ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸಿಕೊಂಡು ಬರಲಾಗುತ್ತಿದೆ.

( ಈ ಲೇಖನವು ವಿಜಯಕರ್ನಾಟಕ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಬೋಧಿವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ 2017 ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 7ರಂದು ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.)<ref name=":0">https://www.noopurabhramari.com/huttarisuggihosatinahuggi/</ref>

ಕೊಡಗಿನ ಹುತ್ತರಿ ಸುಗ್ಗಿ

2023-11-23T07:51:51Z

Manorama:

ಕೊಡಗಿನ ಹುತ್ತರಿ ಸುಗ್ಗಿ

2023-11-23T07:51:11Z

Manorama:

Manorama: Created page with " Authored by ಡಾ.ಮನೋರಮಾ ಬಿ.ಎನ್ . Published by [https://www.noopurabhramari.com/shaastra-ranga-episode-6-jayapasenapatis-nrtta-ratnavali/ ನೂಪುರಭ್ರಮರಿ], ಈ ಲೇಖನ ನೂಪುರಭ್ರಮರಿ ಐ ಕೆ ಎಸ್ ಸೆಂಟರ್ ನ ಕೊಡುಗೆ.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=AcWcrPx5ZKI&ab_channel=NoopuraBhramari</ref> ಶಾತವಾಹನರ ನಂತರ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶವನ..."

Authored by ಡಾ.ಮನೋರಮಾ ಬಿ.ಎನ್ .
Published by [https://www.noopurabhramari.com/shaastra-ranga-episode-6-jayapasenapatis-nrtta-ratnavali/ ನೂಪುರಭ್ರಮರಿ], ಈ ಲೇಖನ ನೂಪುರಭ್ರಮರಿ ಐ ಕೆ ಎಸ್ ಸೆಂಟರ್ ನ ಕೊಡುಗೆ.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=AcWcrPx5ZKI&ab_channel=NoopuraBhramari</ref>

ಶಾತವಾಹನರ ನಂತರ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಳಿದ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜವಂಶ ಕಾಕತೀಯರು. ೧೧ರಿಂದ ೧೪ನೇ ಶತಮಾನ ಇವರ ಪ್ರಭುತ್ವದ ಅವಧಿ. ಮೂಲತಃ ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯರಿಗೆ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದವರು. ಕ್ರಮೇಣ ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಭುತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಇವರೂ ಕೂಡಾ ಕಲೆಯ ಉತ್ಕಟ ಪೋಷಕರಾಗಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯೆಂಬಂತೆ ಆ ಕಾಲದ ನೃತ್ತವಿಶೇಷಗಳನ್ನು ಅರಿಯುವಲ್ಲಿ ನೆರವಾಗುವ ಗ್ರಂಥವೇ ಜಾಯಪಸೇನಾಪತಿಯ ನೃತ್ತರತ್ನಾವಳಿ. ರತ್ನಾವಳಿಯೆಂದರೆ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ರತ್ನಗಳ ಹಾರ. ಅಂದರೆ ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ನೃತ್ತವೆಂಬ ರತ್ನಗಳ ಹಾರ ಎಂಬುದಾಗಿ ಅನ್ವಯಿಸಬಹುದು. ಇದನ್ನು ಬರೆದ ಕಾಲ ಅಂದಾಜು ೧೨೫೩ನೇ ಇಸವಿ.

== ಜಾಯಪಸೇನಾಪತಿ- ವೈಯಕ್ತಿಕ ವಿವರಗಳು ==
ಜಾಯಪಸೇನಾಪತಿ - ಹೆಸರೇ ತಿಳಿಸುವಂತೆ ಜಾಯನನೆಂಬಾತ ಓರ್ವ ಸೇನಾಪತಿ. ಅದರಲ್ಲೂ ಗಜಸಾಧನಿಕ ಅಂದರೆ ಗಜದಳದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ. ಈತನನ್ನು ಜಾಯಸೇನ/ಜಯ ಸೇನಾನಿ / ಜಯಸೇನಾ / ಜಯ ಸೇನಾದಿನಾಥ / ಜಾಯನ / ಜಯಪ್ಪ ನಾಯಕ / ಜಯಾಚಾರ್ಯ / ಜಯಪ್ಪ ನಾಯ್ಡು ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದಲೂ ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಜಾಯನನ ಹಿರಿಯರು ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವೆಲನಾಡು ಪ್ರದೇಶದ ಉಸ್ತುವಾರಿ ವಹಿಸಿದ್ದ ಅಯ್ಯ-ಕುಲ ಸಂಜಾತರು. ಜಾಯನನ ತಾತ ನಾರಾಯಣ ನಾಯಕನು ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯ ಸಮೀಪ ದ್ವೀಪವೊಂದನ್ನು ಪಟ್ಟಣವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದ್ದನಂತೆ. ಈ ಪ್ರಾಂತ ಚಂದವೋಲು ಎಂಬ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಆಳಿದ ತೆಲುಗು ಚೋಳರ ಸುಪರ್ದಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಕಾಕತೀಯ ವಂಶದ ದೊರೆ ಗಣಪತಿದೇವ ಅದನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಬಳಿಕ ಈತನ ತಂದೆ ಪಿನ್ನ ಚೋಡ ನಾಯಕ ಗಣಪತಿ ದೇವನ ಆಶ್ರಯಕ್ಕೆ ಬಂದ. ಹಾಗಿದ್ದೂ ಜಾಯನನ ತಂದೆಯ ಶೌರ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿದ ಗಣಪತಿದೇವನು, ಜಾಯನನ ಸೋದರತ್ತೆಯರನ್ನು ಮದುವೆಯಾದ. ಅದಾಗಿ ರಾಜನ ನಿರ್ದೇಶನದಂತೆ ಜಾಯನನ ತಂದೆ ಕೆಲಕಾಲ ದಿವಿ-ಸೀಮಾ ಎನ್ನುವಲ್ಲಿ ಉಸ್ತುವಾರಿ ವಹಿಸಿದ್ದನು. ಆಗಿನ್ನೂ ಜಾಯನ ಚಿಕ್ಕ ಹುಡುಗ.

೧೧೯೮ರಿಂದ ೧೨೬೨ನೇ ಕಾಲದ ವರೆಗೂ ಆಳಿದ್ದ ರಾಜ ಗಣಪತಿ ದೇವ. ಜಾಯನನ ಪ್ರತಿಭೆ, ಶ್ರದ್ಧೆ, ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ, ಸಜ್ಜನಿಕೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಕಲಿಯುವ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಗಜಪತಿ ದೇವನೇ ಅವನ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಏರ್ಪಾಡು ಮಾಡಿದ. ಹಾಗೆಯೇ ಗುಂಡಾಮಾತ್ಯರೆಂಬ ಆಚಾರ್ಯರ ಬಳಿ ನೃತ್ಯಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದ್ದನೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಜಾಯನನನ್ನು ಗುಂಟೂರಿನ ತಾಮ್ರಪುರಿಯ ನಾಯಕನಾಗಿ ೧೨೧೩ನೇ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಗಜಪತಿದೇವ ನೇಮಿಸಿದನು ಮತ್ತು ’ವೈರಿಗೋಧುಮ ಘರಟ್ಟ’ ಎಂಬ ಬಿರುದು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿದ.

ತನಗೆ ಅರಸನಿಂದ ದೊರಕಿದ ವಿದ್ಯೆ, ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಗೌರವವಾಗಿ ಜಾಯಪಸೇನಾನಿಯು ತನ್ನ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಗಜಪತಿ ದೇವನನ್ನು ಆಗಾಗ ಸ್ತುತಿಸಿದ್ದಾನೆ. ತನ್ನ ಆಶ್ರಯದಾತಾರನ ಬಗ್ಗೆ ಅಪಾರ ಗೌರವ ಹೊಂದಿದ್ದನೆಂದು ಪ್ರತೀ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೆ ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜಾಧಿರಾಜ ಗಣಪತಿ ದೇವ ಗಜಸಾಧನಿಕ ಜಾಯಸೇನಾಪತಿ ವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನೃತ್ತರತ್ನಾವಲ್ಯಾಂ ನರ್ತನವಿವೇಕೋ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಧ್ಯಾಯಃ ಎಂದೇ ಅಂಕಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತೆಯೇ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಗಜಪತಿದೇವನ ಬಗ್ಗೆ ನೃತ್ತ-ಗೀತ ಸಂಬಂಧಿಯಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಸ್ತುತಿಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಕಂಡುಬಂದಿವೆ. ಗಜಪತಿದೇವನು ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷ, ಕರ್ಣರನ್ನೂ ಮೀರಿಸಿದ್ದ, ಎಂಬಿತ್ಯಾದಿ ಅಲಂಕಾರಸಹಿತವಾದ ಸ್ತುತಿಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯೆ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದ ಜಾಯನನು ಗಜಪತಿ ದೇವನ ಬಳಿಕ ಗಜಪತಿ ದೇವನ ಮಗಳು ರುದ್ರಮದೇವಿಗೂ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದನೆಂದೂ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಜಾಯನನು ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸೇನಾನಿಯಾದರೂ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕಲಾಭಿಜ್ಞ. ಆತ ಸಂಗೀತಗಾರ ಮತ್ತು ಕವಿ. ಅಂತೆಯೇ ನರ್ತಕನೂ, ನಾಟ್ಯಾಚಾರ್ಯನೂ ಆಗಿ ಬೆಳೆದ ಅಪೂರ್ವ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಜಾಯನನದ್ದು. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಜಾಯನನು ವೀರನೂ ಹೌದು ಮತ್ತು ವಿದ್ವಾಂಸನೂ ಹೌದು. ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲೇ ಇರಲಿ, ಶಸ್ತ್ರದಲ್ಲೇ ಇರಲಿ ಜಾಯನನು ಪ್ರಸಿದ್ಧ.

== ನೃತ್ತರತ್ನಾವಳಿ ಗ್ರಂಥ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ದೇವಾಲಯಶಿಲ್ಪ ಸಂಬಂಧ ==
ಭಾರತೀಯ ದೇವಸ್ಥಾನ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಆಚಾರ-ವಿಚಾರ-ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅನರ್ಘ್ಯ, ಅಮೂಲ್ಯವೆನಿಸುವ ಸಂಪತ್ತಿದೆ. ಅದು ಕೇವಲ ಆರ್ಥಿಕ ಆದಾಯ ಅಥವಾ ಚಿನ್ನ ಬೆಳ್ಳಿ ಮುತ್ತು ರತ್ನವೆಂಬ ಲೌಕಿಕ ಸಂಪತ್ತಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ಜೊತೆಗೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ, ಶಾಸ್ತ್ರ, ಕಲೆ, ಆಗಮ ಮೊದಲಾದ ಬೌದ್ಧಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ, ನೈತಿಕ ಸಂಪತ್ತು ಕೂಡಾ. ದೇವಾಲಯವೆನ್ನುವುದು ಇಹಕ್ಕೂ ಪರಕ್ಕೂ ಸಾಧನವಾದ ಮಾರ್ಗ. ಇದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಿತಿದ್ದವನು ಜಾಯನ. ಸ್ವತಃ ದೈವಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದು ದೇವಾಲಯ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಅಪಾರವಾಗಿ ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಜಾಯನನಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವತಃ ಆ ಸಂಪ್ರದಾಯವೇ ಬಹಳಷ್ಟು ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟು ಹಾಕಿಸಿದೆ ಎನ್ನುವುದೂ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ನೃತ್ತರತ್ನಾವಳಿಯು ಕೂಡಾ ಜಾಯಸೇನಾಪತಿಯ ಇಷ್ಟದೈವವಾದ ಶಿವನ ಕುರಿತಾಗಿ ಶೃಂಗಾರಮಯವಾದ ಮತ್ತು ನೃತ್ತಕ್ಕೆ ಹೊಂದುವಂಥ ನಾಂದಿಸ್ತುತಿ "''ಮೌಲಿಂ ಸ್ವೇದಜಲಾರ್ದ್ರಕುಂತಲಮುರಃ’'' ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಕತೀಯರ ರಾಜಧಾನಿ ವಾರಂಗಲ್ ಬಳಿಯ ಪಾಲಂಪೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ಕಂಬಗಳ ೧೩ನೇ ಶತಮಾನದ ರಾಮಪ್ಪ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಇದು ಗಣಪತಿ ದೇವನ ಮತ್ತೋರ್ವ ಸೇನಾ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ರೇಚೆರ್ಲ ರುದ್ರನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈಗ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ಸ್ಮಾರಕವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಜಾಯನನು ಕೂಲಂಕಷವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಸಿದ್ದನೆಂದೂ, ಅದರ ಎಷ್ಟೋ ಅಂಗಭಂಗಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಗ್ರಂಥ ನೃತ್ತರತ್ನಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ನಮೂದಿಸಿದ್ದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತೆಯೇ ದೇವಾಲಯ ನರ್ತನ ಪರಂಪರೆಗೆ ವಾರೀಸುದಾರರಾಗಿದ್ದ ದೇವದಾಸಿಯರಿಂದಲೂ ಆತ ಬಹಳಷ್ಟು ಕಲಿತಿದ್ದನೆಂದೂ ಮತ್ತು ಕಲಿಸಿದ್ದನೆಂದೂ, ಅವರಿಗೆ ದೊರೆಯು ಸಾಕಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ದಾನಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದನೆಂದೂ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

== ನೃತ್ತರತ್ನಾವಳಿ - ರಚನಾಕ್ರಮ, ಅಧ್ಯಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣವಿಶೇಷತೆ ==
ಸುಮಾರು ೧೭೦೦ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಈ ಗ್ರಂಥವು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಎಂಟು ಅಧ್ಯಾಯಗಳು ಇವೆ. ನರ್ತನವಿವೇಕವೆನ್ನುವುದು ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಾಯ. ಅಂಗನಿರೂಪಣ ಎರಡನೆಯದ್ದು. ಚಾರೀ ಸ್ಥಾನಕ ಮಂಡಲ ಲಕ್ಷಣ ಮೂರನೇಯದ್ದು. ಕರಣಾಂಗಹಾರವಿವೇಚನ ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯ, ದೇಶೀಪಾಟ ಚಾರೀ ಲಾಸ್ಯಾಂಗ ಮತ್ತು ಗತಿಲಕ್ಷಣಗಳು ಐದು ಮತ್ತು ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳು, ವಿವಿಧ ದೇಶೀನೃತ್ತಗಳ ಸಹಿತ ಶಿಕ್ಷಾಪದ್ಧತಿ-ನೃತ್ತಮಂಡಪ-ಸಭೆ- ಬೃಂದ ಇತ್ಯಾದಿ ನೃತ್ತಸಂಬಂಧಿಯಾದ ವಿವರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದು ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯವಾದರೆ, ಸಭಾಪತಿ, ಪ್ರಧಾನ ನರ್ತಕಿಯ ನೇಪಥ್ಯ, ವಾದ್ಯಮೇಳವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದು ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯ.

ಭರತಮುನಿಯ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ನೃತ್ತವೆಂದರೆ ಕುಣಿತ ಎಂದರ್ಥ. ಮನುಷ್ಯರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಕುಣಿತವು ಬಹಳ ಇಷ್ಟ. ಇಂಥ ಹಲವು ಬಗೆಯ ನೃತ್ತಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿಕೊಂಡಂತೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಆಂಗಿಕಾಭಿನಯವೆನ್ನುವ ವಿಭಾಗವನ್ನು ನೃತ್ತರತ್ನಾವಳಿ ಎಂಬ ಜಾಯನನ ಗ್ರಂಥ ಚರ್ಚಿಸಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ವಾರಂಗಲ್ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ನೃತ್ತಗಳು ಅವುಗಳನ್ನು ನರ್ತಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ವಿವಿಧ ಆಂಗಿಕಾಭಿನಯ- ಅಂಗೋಪಾಂಗ ವ್ಯಾಯಾಮ, ಹಸ್ತಾಭಿನಯ, ಸ್ಥಾನಕ, ಚಾರಿ, ಕರಣ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಈ ಗ್ರಂಥವು ವಿಶದವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಗ್ರಂಥವು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಲಾಸ್ಯಾಂಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರೂ ಅನಂತರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ನಲವತ್ತಾರು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಂದರೆ ದೇಶೀ ಲಾಸ್ಯಾಂಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಪೇರಣಿ, ಪ್ರೇಂಖಣ, ಶುದ್ಧ ನರ್ತನ, ಚರ್ಚರಿ, ರಾಸಕ, ದಂಡ ರಾಸಕ, ಶಿವಪ್ರಿಯ, ಕಂದುಕ ನರ್ತನ, ಭಾಂಡಿಕ ನೃತ್ಯ, ಚರಣ ನೃತ್ಯ, ಚಿಂದು, ಗೊಂದಲಿ, ಕೋಲಾಟ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ದೇಶೀ ನೃತ್ತಗಳನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

== ಗ್ರಂಥಪ್ರೇರಣೆ ==
ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರ ಕೀರ್ತಿಧರಾಚಾರ್ಯನಂಥವರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಡುವಲ್ಲಿಯೂ ನೃತ್ತರತ್ನಾವಳಿಯ ಶ್ರಮ ವಿಶೇಷವಾದದ್ದು. ಸಂಗೀತರತ್ನಾಕರವು ಅಭಿನವಗುಪ್ತನ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದ್ದನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಹಾಗೆಯೇ ಇಂದಿಗೆ ಲುಪ್ತವಾಗಿ ಹೋಗಿರುವ ಕೀರ್ತಿಧರ ಮತ್ತು ಭಟ್ಟತಂಡು, ಮತಂಗ, ಕೋಹಲರೆಂಬ ಪೂರ್ವಸೂರಿ ಗ್ರಂಥಕರ್ತರು ಬರೆದಿರಬಹುದಾದ ನೃತ್ತಭಾಗಗಳನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಜಾಯಪಸೇನಾನಿಯ ನೃತ್ತರತ್ನಾವಳಿಯು ಬಹಳ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೊಂದು ಲಕ್ಷಣ-ವಿಧಾನ-ವರ್ಗೀಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಚಾಲುಕ್ಯರಾಜ ಮೂರನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರನ ಮಾನಸೋಲ್ಲಾಸ ಮತ್ತು ನೃತ್ತರತ್ನಾವಳಿಗಳ ನಡುವೆ ಸಾಮ್ಯ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯೆಂಬಂತೆ ಜಾಯನನು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಸಮಯ ಮೀಸಲು ಇಟ್ಟಿದ್ದನೆಂದೂ, ಅದರ ಹಲವಾರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು; ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ತನ್ನ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಬದ್ಧವಾಗಿರುವ ವಿದ್ವಾಂಸರೊಂದಿಗೆ ಹೇರಳವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸುವುದು; ಅನೇಕ ಗುರುಗಳಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರದ ರಹಸ್ಯಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುವುದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನಂತೆ.

ಹೀಗೆ ತನ್ನ ವಿದ್ಯೆಯ ಬಗೆಗಿನ ಅಭಿಮಾನವೇ ‘''ಭರತನು ತನ್ನ ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಮುಂದೊಮ್ಮೆ ನೋಡಿದರೆ ಎಂಥ ಅದ್ಭುತ. ಜಾಯಸೇನಾನಿಯು ನನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನು ಬಹಳ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಕೊಂಡಾಡುವನು’'' ಎಂಬ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ಬರೆಯಿಸಿದೆ. ಇಂಥ ಲಾಕ್ಷಣಿಕನನ್ನು ಮುಂದಿನವರು ಪರಾಮರ್ಶಿಸುವುದು ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಲ್ಲ ಬಿಡಿ.., ರಾಜಾ ಕುಂಭಕರ್ಣ, ವೇಮಭೂಪಾಲ, ತುಳಜೇಂದ್ರ ಮೊದಲಾದವರು ಜಾಯನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>ಯಕ್ಷಮಾರ್ಗಮುಕುರ. <nowiki>https://www.noopurabhramari.com/yakshamargamukura/</nowiki></ref>

== ಸಂಪಾದನ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಣೆ ==
ಗ್ರಂಥದ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯನ್ನು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಸಂಪಾದಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದು; ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮತ್ತು ತೆಲುಗಿಗೂ ಅನುವಾದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಗೀತರತ್ನಾವಳಿ ಮತ್ತು ವಾದ್ಯರತ್ನಾವಳಿಗಳೆಂಬ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನೂ ರಚಿಸಿದ್ದಾನಾದರೂ ಅವುಗಳು ಇಂದಿಗೆ ದೊರೆತಿಲ್ಲ. ಆ ಪೈಕಿ ಗೀತರತ್ನಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ನೃತ್ತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಭ್ರಮರೀಭೇದಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ಅಪಾರವಾಗಿತ್ತು ಎನ್ನುವುದೂ ನೃತ್ತರತ್ನಾವಳಿಯಿಂದಲೇ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

=== ಪರಾಮರ್ಶನ ಗ್ರಂಥಗಳು ===
ಮನೋರಮಾ ಬಿ.ಎನ್ ( 2022). ಯಕ್ಷಮಾರ್ಗಮುಕುರ.<ref><nowiki>https://www.noopurabhramari.com/yakshamargamukura/</nowiki>

https://www.noopurabhramari.com/want-to-subscribe-noopura-bhramari-and-purchase-the-dance-books/</ref> ಉಜಿರೆ : ಕುರಿಯ ವಿಠಲ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ.

Ananthakrishna Sharma, Rallapalli (Ed.&Tr.) (1969). Nritta Ratnavali (Telugu) Hyderabad: Andhrapradesha Sangita Nataka Academy.

Raghavan, V (1965). Nritta Ratnavali of Jaya senapati. Madras: Government Oriental Manuscripts Library.

Rao, Venugopal, Pappu and Thakore, Yashoda (Ed.) (2013). Nritta Ratnavali of Jayasenapati. Warangal: Kakatiya heritage trust.

Sastri, Subhramanya (Ed.) (1953). Sangeeta Ratnakara of Saranga deva with Kalanidhi of Kallinatha and Sudhakara of Simhabhupala commentaries. Madras: Adyar Library.

ನಂದಿಕೇಶ್ವರನ ಭರತಾರ್ಣವ

2023-11-19T08:24:38Z

Manorama:

Authored by ಡಾ.ಮನೋರಮಾ ಬಿ.ಎನ್.
Published [https://www.noopurabhramari.com/shaastraranga-dakshinatya-episode-4-bharatarnava/ by ನೂಪುರಭ್ರಮರಿ], ಈ ಲೇಖನ ನೂಪುರಭ್ರಮರಿ ಐ ಕೆ ಎಸ್ ಸೆಂಟರ್ ನ ಕೊಡುಗೆ<ref>https://www.youtube.com/watch?v=n862av5EqDQ&t=300s&ab_channel=NoopuraBhramari</ref>.

ನಂದಿಕೇಶ್ವರನು ಬರೆದ ಎನ್ನಲಾಗುವ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಭರತಾರ್ಣವವೂ ಮಹತ್ತ್ವದ ಗ್ರಂಥ. ಅಂದಾಜು ೧೦ರಿಂದ ೧೫ನೇ ಶತಮಾನದ ಒಳಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಚನೆಯಾದ ಕೃತಿ ಎಂದು ಊಹಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ರಚನೆಗೊಂಡ ಪ್ರದೇಶ ಯಾವುದೆನ್ನುವುದು ದೃಢಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಿದ್ದೂ ಇದರ ಲಕ್ಷಣವಿವರಣೆಯ ಕ್ರಮದಿಂದ ಇದರ ರಚನೆ ದಾಕ್ಷಿಣಾತ್ಯ ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಾಗಿದೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಮನಗಾಣಬಹುದು.

== ಭರತಾರ್ಣವ- ಗ್ರಂಥಕ್ರಮ, ಸಂಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಬೆರಕೆಗಳು ==
ಭರತ ಎಂಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅಥವಾ ತತ್ತ್ವಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡ ಆರ್ಣವ ಅಂದರೆ ಸಾಗರಪ್ರಾಯಿಯಾದ ಗ್ರಂಥ ಎಂಬ ಅರ್ಥವುಳ್ಳದ್ದು ಭರತಾರ್ಣವ. ಇದು ಸುಮತಿಬೋಧಕ, ಪಾರ್ವತೀಪ್ರಯುಕ್ತ ಭರತಚಂದ್ರಿಕಾ, ಗುಹೇಶಭರತ ಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಕರಣಭೂಷಣ ಮೊದಲಾಗಿ ಇಂದಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಳೆದುಹೋಗಿರುವ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಒಂದು ಸಂಕಲನ ಕೃತಿ. ಈ ವಿಚಾರವೂ ಅದೇ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ದೊರಕುವ ಲಕ್ಷಣಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ದೃಢಪಡುತ್ತದೆ. ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಮಾನವಲ್ಲಿ ರಾಮಕೃಷ್ಣಕವಿಗಳೂ ಕೂಡಾ ಕರಣಭೂಷಣವೆಂಬ ತಾಂಡವನೃತ್ತವಿಷಯಕವಾದ ಒಂದು ಗ್ರಂಥವಿದೆಯೆಂದು ಹೇಳಿ ಭರತಾರ್ಣವವು ಕ್ರಿ.ಶ ೧೧ನೇ ಶತಮಾನದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಬಂದುದೆಂದೂ ಊಹಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಭರತಾರ್ಣವದ ೪೦೦೦ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪೈಕಿ ಕೇವಲ ೧೨೦೦ರಷ್ಟು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮಾತ್ರ ಇಂದಿಗೆ ದೊರಕಿದ್ದು ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಭಾಗವೊಂದು ಲುಪ್ತವಾಗಿದೆ ಎನ್ನುವುದು ಅದನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದ ವಾಸುದೇವಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಎಂಬ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಮೈಸೂರು ಮತ್ತು ಮದ್ರಾಸಿನ ಓರಿಯಂಟಲ್ ರೀಸರ್ಚ್ ಲೈಬ್ರೆರಿ, ಪೂನಾದ ಬರೋಡಾ ಓರಿಯಂಟಲ್ ರೀಸರ್ಚ್ ಲೈಬ್ರೆರಿ ಮತ್ತು ತಂಜಾವೂರು ಸರಸ್ವತಿ ಮಹಲ್ ಲೈಬ್ರೆರಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಭರತಾರ್ಣವದ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯಿಂದ ಆಯ್ದು ಒಂದು ಪುಸ್ತಕವಾಗಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ತಾಳೆಗರಿ ದೊರೆತದ್ದು ೧೫೦-೨೦೦ ವರುಷಗಳಷ್ಟೇ ಹಿಂದಿನದ್ದೆಂದೂ, ಅದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿದ್ದು ತೆಲುಗು ಲಿಪಿ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆಯೆಂದು ಕೂಡಾ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಈ ಗ್ರಂಥದ ರಚನಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಿತ ಮಾದರಿ ಇಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ವಿಷಯಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಖಚಿತವಾಗಿ ಕಾಣಲಾಗದು; ಬಿಡಿಬಿಡಿಯಾಗಿವೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಸಂಸ್ಕೃತ ಗ್ರಂದ್ಥಗಳ ಆಂಭದಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುವ ನಾಂದೀಶ್ಲೋಕ, ಕಥೆಯ ಎಳೆ, ಸಂವಾದಗಳು ಇಲ್ಲಿಲ್ಲ.

ಜೊತೆಗೆ ಹರಿಪಾಲನ ಸಂಗೀತಸುಧಾಕರ ಎಂಬ ಗ್ರಂಥದ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಭರತಾರ್ಣವಕ್ಕೂ ಹೋಲಿಕೆಗಳಿದ್ದು; ಹರಿಪಾಲೀಯ ಸಂಗೀತಸುಧಾಕರ ಗ್ರಂಥವು ಸರಸ್ವತೀಮಹಲ್ ಲೈಬ್ರೆರಿಯ ಭರತಾರ್ಣವದ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಬೆರಕೆಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು. ಭರತಾರ್ಣವದ ಸಂಪಾದಕರಾದ ವಾಸುದೇವಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ನೀಡಿರುವ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ - ಮೂಲ ಭರತಾರ್ಣವವು ಕಳೆದುಹೋಗಿದೆಯೆಂದೂ, ಕೆಲವೊಂದು ಪಾದಭೇದಗಳನ್ನು ಭರತಾರ್ಣವ ಸಂಗ್ರಹ ಹಾಗೂ ಹರಿಪಾಲದೇವನ ಸಂಗೀತ ಸುಧಾಕರದ ನೆರವಿನಿಂದ ಪುನರ್ ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆಯೆಂದೂ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಲೇಖನದ ರಚನಾಕಾರರ ಅಧ್ಯಯನದ ವೇಳೆಯೂ ಕೆಲವೊಂದು ಕರಣವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಹರಿಪಾಲೀಯ ಸಂಗೀತ ಸುಧಾಕರದ ವಿಷಯಗಳು ಭರತಾರ್ಣವದ ಶ್ಲೋಕಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೆರಕೆಯಾಗಿರುವನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಲಾಗಿದೆ.<ref>ಓದಿ. ಯಕ್ಷಮಾರ್ಗಮುಕುರ.</ref>. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಗ್ರಂಥಾಂತರ ಮತ್ತು ಆಧಾರಗಳಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿತ ಗ್ರಂಥ ಭರತಾರ್ಣವ ಎನ್ನುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡುತ್ತದೆ.

ಹಾಗೆಯೇ ಭರತಾರ್ಣವವು ನಂದಿಕೇಶ್ವರನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿರುವ ಅಭಿನಯದರ್ಪಣವೆಂಬ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗ್ರಂಥಕ್ಕೆ ಮೂಲಕೃತಿ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿದೆ. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸುವ ಅಂಶಗಳು ಕಾಣಸಿಗುವುದು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ. ಏಕೆಂದರೆ ರಚನೆಯ ಕ್ರಮಗಳೂ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಬಹಳವಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಇರುವವ ಓರ್ವ ನಂದಿಕೇಶ್ವರನಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ನಂದಿಕೇಶ್ವರನೆಂಬ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರಚನಾಕಾರರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದಿರಬಹುದೆನ್ನುವುದು ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ ಮನವರಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.<ref>ನಂದಿಕೇಶ್ವರ ಅಧ್ಯಯನ ಕೃತಿ. https://www.noopurabhramari.com/want-to-subscribe-noopura-bhramari-and-purchase-the-dance-books/</ref>

== ಅಧ್ಯಾಯಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣ ವಿಚಾರ ==
ಈ ಗ್ರಂಥವು ಸಂಗ್ರಹಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರಣಕ್ಕೇ ಏಕಾ‌ಏಕಿ ೨೭ ಅಸಂಯುತ ಹಸ್ತಗಳ ಅಂದರೆ ಒಂದೇ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಹಸ್ತಾಭಿನಯಗಳ ಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ವಿನಿಯೋಗಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ೧೬ ಸಂಯುತ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಅಂದರೆ ಎರಡು ಕೈಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯಿಂದ ಮಾಡುವ ಹಸ್ತಾಭಿನಯವನ್ನು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿನ ಅಸಂಯುತ ಹಸ್ತಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಮಂಡಲನೃತ್ಯ, ಪ್ರಾಣನೃತ್ತ, ಮುಖಚಾಲಿ; ಹಾಗೂ ಸಂಯುತ ಹಸ್ತಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಹಸ್ತಚಾರಬಂಧ, ಭೂಚಾರಿನಟನ ಎಂಬ ದೇಶೀನೃತ್ಯಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ೧೨ರಿಂದ ೧೬ನೇ ಶತಮಾನದೊಳಗೆ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾಗುವ ನೃತ್ಯಬಂಧಗಳಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಭರತಾರ್ಣವ ಅರ್ವಾಚೀನ ಎನ್ನುವುದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ನೃತ್ತಹಸ್ತಗಳ ವಿನಿಯೋಗದ ವೇಳೆ ಮುಖನಾಟ್ಯ, ಛಲಿಯನೃತ್ಯ, ಭ್ರಮರಿನೃತ್ಯ, ವಿದ್ಯುತ್‌ಭ್ರಮಣ, ಮಹಾಭ್ರಮಣ, ಮಂಡಿ, ಲಲಿತ, ಸಮೋತ್ಸರಿತ ಮಂಡಲ, ಕರ್ತರೀನರ್ತನ, ಕುಂಡಲೀ ನಾಟ್ಯ, ಚಂಡಿಕೆ-ಶಿವರ ಯುಗಳನೃತ್ಯ.. ಹೀಗೆ ಇನ್ನೂ ಹಲವು ಬಗೆಯಾಗಿ ದೇಶೀ ನೃತ್ಯಗಳನ್ನೂ ಹೆಸರಿಸಿದೆಯಾದರೂ ಈ ನೃತ್ಯಗಳ ಕುರಿತಂತೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿವರಗಳು ಈ ಗ್ರಂಥಸಂಗ್ರಹದೊಳಗೆ ಮತ್ತೆಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಹಾಗೆಯೇ ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಹೇಳಿದನೆನ್ನಲಾದ ಅಂಗೋಪಾಂಗ ವಿವರಗಳು ಅಂದರೆ ಶಿರೋಭೇದ, ದೃಷ್ಟಿಭೇದ ಮತ್ತು ಪಾದಭೇದಗಳು, ಚಾರಿಗಳು ಅಂದರೆ ಚಲನೆಗಳು, ಸ್ಥಾನಕಗಳು ಅಂದರೆ ನಿಲ್ಲುವ ಭಂಗಿಯ ಕ್ರಮ, ಕಣ್ಣಿನ ಮೂಲಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಪಡಿಸುವ ರಸದೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಾಯಿಭಾವ ದೃಷ್ಟಿ, ಸಂಚಾರಿಭಾವದೃಷ್ಟಿ, ಎಂಬ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಅನಂತರದ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತಾಳನಾಮಾಂಗಗಳನ್ನೂ, ೧೧೨ ದೇಶೀ ತಾಳಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ೮ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸುಮತಿಯೆಂಬಾತನು ವಿವಿಧ ಚಾರಿ ಅಂದರೆ ಚಲನೆಯನ್ನು ಕಲಿಸಿಕೊಡಲು ನಂದಿಕೇಶ್ವರನೊಂದಿಗೆ ಸಂವಾದ ನಡೆಸುವ ಸನ್ನಿವೇಶದ ಮೂಲಕ ಆರಂಭಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಸುಮತಿ ಇಂದ್ರ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿದೆ. ೯ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ೯ ಬಗೆಯ ಅಂಗಹಾರ ಅಂದರೆ ಕರಣಗಳೆಂಬ ಆಂಗಿಕಾಭಿನಯವಿಧಾನಗಳ ಒಂದು ಸಂಯೋಜನಾ ಗುಚ್ಛಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಇಲ್ಲಿನ ಅಂಗಹಾರದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಅಂಗಹಾರದ ಶೈಲಿಗಳನ್ನು ಒಂಭತ್ತು ರಸಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಿ ಭಾವಪ್ರಚೋದಕವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇವನ್ನು ಬೆಳಗ್ಗಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ನರ್ತಿಸುವ ವಾಡಿಕೆ ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದ್ದು; ಅಭಿನಯದ ತರುವಾಯ ಕೆಲವು ಭಂಗಿಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧನೃತ್ತದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಮಾಡುವ ಕ್ರಮವೇ ಇದರ ಹುಟ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣವೆನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಪಾರ್ವತೀದೇವಿ ಪ್ರಯುಕ್ತ ಗ್ರಂಥದ ಜನ್ಯವೆಂಬುದಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತರತ್ನಾಕರದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟರೀತಿಯಿಂದ ಕಾಣಸಿಗುವ ಮಾರ್ಗೋತ್ತರ ಕಾಲದ ಅಂಗಭೇದ, ದೇಶೀ ಚಾರಿ ಮತ್ತು ಕರಣಗಳೂ ಕೂಡಾ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ತ ವಿವರಗಳಿಲ್ಲದೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.

೧೦ನೇ ಅಧ್ಯಾಯಕ್ಕೆ ೧೦ ಬಗೆಯ ನಾನಾರ್ಥ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದ್ದು ಇವುಗಳೂ ಅಂಗಹಾರದಂತೆಯೇ ಪಾರ್ವತೀದೇವಿಪ್ರಯುಕ್ತ ಭರತಚಂದ್ರಿಕಾದಿಂದ ಕಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು ಎಂಬಲ್ಲಿಗೆ ಈ ಗ್ರಂಥದ ಸಂಗ್ರಹಕಾರ ಮತ್ತೊಂದು ಗ್ರಂಥಕ್ಕೆ ಋಣಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆನ್ನಬಹುದು. ೯ರಿಂದ ೧೨ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದವರೆಗೂ ೯ ಬಗೆಯಾದ ಶೃಂಗನಾಟ್ಯವೆಂಬ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಶೈಲಿಯ ನೃತ್ಯ, ಮತ್ತು ಅದರ ನೃತ್ಯತಂತ್ರಗಳು ಸುಮತಿಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ನಂದಿಕೇಶ್ವರನು ಹೇಳುವ ಕತೆಯ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ೧೩ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಲಾಸ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನಂದಿಕೇಶ್ವರನು ಸುಮತಿಗೆ ಹೇಳುವ ಸನ್ನಿವೇಶವಿದ್ದು; ಮಹರ್ಷಿ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಈ ನೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಣಾತನೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇಶೀ ಲಾಸ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಚಾರ್ಯಾಲಂಕಾರ ನಟನ ಅಥವಾ ಸಪ್ತಲಾಸ್ಯವೆಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದ್ದು; ವಿವಿಧ ದೇವತೆಗಳು ವಿವಿಧ ನೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಕಥೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಇವೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ತಾಂಡವ ಮತ್ತು ಲಾಸ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ ವರ್ಗೀಕರಣಗಳು ಬಹಳ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ೧೪ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತಾಂಡವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಗತಿ, ಕರಣ, ಚಾರಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಮಧ್ಯೆ ದೇಶಿಕರಣಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆಯಾದರೂ ಅದನು ನರ್ತಿಸುವ ಪಾಠ್ಯವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಕರಣಗಳು ಪಾಟಾಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು; ನೃತ್ಯೋತ್ಸವಗಳು ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಅದರಿಂದ ನೃತ್ಯಗಳನ್ನು, ತಾಳ, ಪಾಟಾಕ್ಷರಗಳನ್ನು, ಅದರ ಕ್ರಮ, ಹೆಸರು, ರೂಪ ಚಲನಾಕ್ರಮವನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಂಡು ಬರೆದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕರಣಭೂಷಣವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದ್ದು; ಇದನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಹೇಳಿಕೊಡಲಾಯಿತು ಎಂದೂ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತೂ ಭರತಾರ್ಣವಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೊದಲಿಗೆ ನಂದಿಕೇಶ್ವರನು ಕರಣಭೂಷಣವೆಂಬ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದನೆಂದೂ, ಅದರಿಂದ ಕೆಲವೊಂದು ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಈ ಗ್ರಂಥಕ್ಕೂ ಆರಿಸಲಾಗಿದೆಯೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಗ್ರಂಥ ಮುಕ್ತಾಯದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಗುಹೇಶಭರತ ಲಕ್ಷಣ ಸಮಾಪ್ತಂ ಎಂದಿರುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ ಸ್ಕಂದಭರತ ಎಂಬ ಗ್ರಂಥವನ್ನೂ ಪರಾಮರ್ಶಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡುತ್ತದೆ. ಭರತಾರ್ಣವದ ಸಂಪಾದಕರಾದ ವಾಸುದೇವ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಭರತ ಸೇನಾಪತಿಯೆಂಬ ತಮಿಳು ಗ್ರಂಥವೂ ಗುಹೇಶಭರತಲಕ್ಷಣಮ್ ಎಂಬಂತೆ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.

ಗ್ರಂಥಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದಷ್ಟು ಅನುಬಂಧದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನೂ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಕಥೆಗಳೂ ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸುವಂತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆಯಾದರೂ; ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಬಹುದೂರಕ್ಕೆ ಇತ್ತೀಚಿನ ಮಧ್ಯಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಗ್ರಂಥ ರಚನೆಯಾಗಿದೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಮತ್ತದೇ ಇದರ ಕಥೆ- ಲಕ್ಷಣ ಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಅಂದಾಜಿಸಬಹುದು. ಅಂದರೆ ಪುರಾಣಪುರುಷರನ್ನು, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದರೂ ಇದು ತೀರಾ ಅರ್ವಾಚೀನ ಗ್ರಂಥ ಎಂಬುದು ಸಾಬೀತುಪಡುತ್ತದೆ.

ಅನೇಕ ನೃತ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಭರತಾರ್ಣವ ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸುವ ವಿಷಯಗಳು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಅಥವಾ ಹೋಲಿಸುವಂತೆ ಕಂಡುಬಂದಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದ್ದೆನ್ನಲಾದ ಭರತಕಲ್ಪಲತಾಮಂಜರಿ, ರಸಿಕಜನಮನೋಲ್ಲಾಸಿನಿ ಸಾರಸಂಗ್ರಹ ಭರತಶಾಸ್ತ್ರಮು ಎಂಬಿವೇ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಸಂಗ್ರಹ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಭರತಾರ್ಣವದ ಲಕ್ಷಣಶ್ಲೋಕಗಳು ಇವೆ. ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯ ಡಾ. ರಾ.ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಭರತಕಲ್ಪಲತಾ ಮಂಜರಿ ಮತ್ತು ರಸಿಕಜನಮನೋಲ್ಲಾಸಿನಿ ಸಾರಸಂಗ್ರಹದಿಂದ ಆಯ್ದು ಭರತಾರ್ಣವದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದೂ ಅಭಿಪ್ರಾಯಿಸಿರುವುದಿದೆ. ಈ ಮೂರೂ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರೆ ಅವರ ಹೇಳಿಕೆ ಸತ್ಯವೆಂದೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಭರತೋತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ ಅನೇಕ ಉಪರೂಪಕಗಳ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಭರತಾರ್ಣವ- ಒಂದು ಶೋಧಕ್ಕೆ ಆಕರವಾಗುವಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ವಿಚಾರಬಾಹುಳ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

== ಗ್ರಂಥಕರ್ತೃ ನಂದಿಕೇಶ್ವರನು ಶಿವನ ವಾಹನನೇ? ==
ನಂದಿಕೇಶ್ವರನು ಶಿವನ ವಾಹನ, ಗಣಪ್ರಮುಖನೆಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಹೆಸರಿನ ಲಾಕ್ಷಣಿಕನು ಇದ್ದಾನೆ. ಆತ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ೧೦ನೇ ಅತಮಾನದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಬರೆದ ಅಭಿನವಗುಪ್ತನ ಮೊದಲಿಗೂ ಮತ್ತು ಅನಂತರದಲ್ಲಿಯೂ ಸಿಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅಭಿನವಭಾರತೀ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಲ್ಲಿರುವ ನಂದಿಕೇಶ್ವರನು ಅಭಿನಯದರ್ಪಣ, ಭರತಾರ್ಣವಗಳ ಕರ್ತೃವಾಗಿರಲಿಕ್ಕಿಲ್ಲವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗಿದ್ದೂ ಲಾಕ್ಷಣಿಕ ನಂದಿಕೇಶ್ವರನೇ ಶಿವನ ವಾಹನ ನಂದಿಯೆಂದೂ ಮತ್ತು ಆತನು ಭರತಮುನಿಗಿಂತಲೂ ಹಳಬನೆಂದೂ; ಹೇಳುವುದಿದೆ. ಆದರೆ ಪುರಾಣಪುರುಷರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯರೂ ಆಗಿರಬಹುದಲ್ಲ! ಇಲ್ಲವೇ ತಾವು ನಂಬುವ ಪರಂಪರೆಯ ಮೂಲಪುರುಷನ ಹೆಸರನ್ನೇ ಮುಂದುವರೆಸಿಕೊಂಡು ಬಂದ ಕುಲಕರ್ತವ್ಯ ಅವರ ಪಾಲಿಗಿದ್ದರಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಮತಂಗಭರತಮ್, ಆದಿಭರತ, ಸದಾಶಿವಭರತ, ಅರ್ಜುನಭರತ, ಮೊದಲಾದವು ಭರತ, ಮತಂಗನಾಮಕವೇ ಆದರೂ ಇವು ಅರ್ವಾಚೀನ ಅಂದರೆ ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಗ್ರಂಥಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪೂರ್ವಾಚಾರ್ಯರೆನಿಸಿರುವ ಇನ್ನಿತರ ಲಾಕ್ಷಣಿಕರು ನಾರದ, ಮತಂಗ, ಆಂಜನೇಯ, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಸದಾಶಿವ/ಮಹೇಶ್ವರ, ಪಾರ್ವತೀ, ಅರ್ಜುನ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ, ಕೋಹಲರ ಹೆಸರುಗಳೂ ಕೂಡಾ. ಇವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿಯೇ ಹಲವು ಗ್ರಂಥಗಳು ಇವೆಯಾದರೂ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಕಾಲಘಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲ. ಇವರ ಹೆಸರುಗಳು ಪೌರಾಣಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳದ್ದೇ ಆದರೂ ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಅಲೌಕಿಕದ್ದಲ್ಲ. ಹಾಗೆಂದೇ ಪೂರ್ವಸೂರಿಗಳಾದ ಗ್ರಂಥಕಾರರೆಲ್ಲರೂ ಪುರಾಣಪುರುಷರಲ್ಲ; ಮತ್ತು ಅವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿರುವ ಉಲ್ಲೇಖಗಳೆಲ್ಲವೂ ಭರತನಿಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಾಚೀನ ಎಂದೆಣಿಸಬೇಕಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹೇಳುವಲ್ಲಿ ಆ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಮೂಲದಲ್ಲೇ ಓದಿ ತಿಳಿದ ಅಧ್ಯಯನ ಈ ಲೇಖನದ ರಚನಾಕಾರರಿಗಿದೆ.<ref>2022. ಯಕ್ಷಮಾರ್ಗಮುಕುರ, ಡಾ.ಮನೋರಮಾ ಬಿ.ಎನ್.</ref>

ಹಾಗೆಯೇ ಯಾವುದೇ ಗ್ರಂಥರಚನಕಾರನು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನವರ ಅಂದರೆ ಪೂರ್ವಸೂರಿಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ತನ್ನ ಗ್ರಂಥ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಳಗೆ ಉದ್ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಭಾವನೆಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಅಂದರೆ ತಾವು ನಂಬಿಕೊಂಡು ಬಂದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಋಣ, ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಚೀನರ ಬಗೆಗೆ ಪ್ರೀತಿ-ನಿಷ್ಠೆ ಇದ್ದಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಣಾಕರ್ಣಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಬಂದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿರಲೂಬಹುದು. ಇಲ್ಲವೇ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷಣರಚನೆಯ ಜ್ಞಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಓದುಗರಲ್ಲಿ ‘ಇದು ಅಧಿಕೃತ’ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಪುರಾಣೋಕ್ತ/ಪ್ರಾಚೀನ ಉಲ್ಲೇಖಗಳನ್ನು ತಂದಷ್ಟೂ ತಾವು ತರ್ಕಾತೀತವಾಗಬಹುದು ಎಂಬ ಭಾವನೆಯೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅಂತೆಯೇ ಗ್ರಂಥ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಏರ್ಪಟ್ಟಿರಬಹುದಾದ ಚರ್ಚೆ-ಸಂವಾದ-ಗೋಷ್ಠಿಯ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳನ್ನು, ತರ್ಕಗಳನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟೂ ಕಾಲಾತೀತವೆನಿಸಬೇಕು, ಸಾಧಾರಣೀಕರಣಗೊಳಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಆಶಯದಲ್ಲಿಯೂ ಪುರಾಣಪುರುಷರನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದು ಇದ್ದಂತಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಗ್ರಂಥಕರ್ತೃ ಮತ್ತು ಆತನ ಕಾಲವನ್ನು ಗ್ರಂಥದೊಳಗಿನ ಲಕ್ಷಣವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಸಾಪೇಕ್ಷವಾಗಿ ಗಣಿಸಿ ಗ್ರಂಥಮೌಲ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾಲದ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಬೇಕು. ಕೇವಲ ಗ್ರಂಥರಚನಾಕಾರನ ಹೆಸರನ್ನಾಗಲೀ-ಕಾಲವನ್ನಾಗಲೀ ಅಥವಾ ಪುರಾಣಪ್ರಸಕ್ತಿಯನ್ನಷ್ಟೇ ಗಣಿಸಿ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತೂಗಲಾಗದು.

=== ಪರಾಮರ್ಶನ ಕೃತಿಗಳು ===
Apparao (Ed.) (1997). Nandikeshwara Abhinayadarpana. Hyderabad: Natyamala Publication.

Nagar, R, S and Joshi (Ed.) (2012). Natyashastra of Bharatamuni with the commentary of Abhinavabharati by Abhinavagupta. 1-2-3-4 volumes. Delhi: Parimal Publication.

Sastri, Vasudeva, K (Ed.) (1998). Bharatarnava-Nadikeshwara Virachita. Tanjavur: Maharaja Serfoji’s Sarasvati Mahal Library.

Sangita Sudhakarah by Haripala deva (Devanagari manuscript 1-204 leaves; A 843 Accession no. Film no Fn 424). Mysore: Oriental Research Institute. And Govt Oriental Manuscript Library Manuscript, Madras R No. 779 and 3082 procured by Indira Kala Sangeeta Vishwavidyalaya, Kairaghar University, Madhyapradesh, GOML87pp. Vol 2nd. <<nowiki>https://ia902805.us.archive.org/view_archive.php?archive=/11/items/sangitasudhakaraharipala/Sangita%20sudhakara_Haripala.zip&file=SangitaSudhakara-1-IKSV-RBmf102.pdf</nowiki>>

Apparao (Ed.) (1997). Nandikeshwara Abhinayadarpana. Hyderabad: Natyamala Publication.

Sastri, Subbanarasimha (Ed.) (1906).Venkatasundarasani Sankalita Rasika Jana Manollasini Sara sangraha BharataShastramu. Mysore : His holiness Odeyar and Venkataramyya Printing Works.

'''ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿವರಗಳು''' '''ಈ ಕೆಳಕಂಡ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿದೆ.'''

ಮನೋರಮಾ ಬಿ.ಎನ್. [https://www.noopurabhramari.com/want-to-subscribe-noopura-bhramari-and-purchase-the-dance-books/ ನಂದಿಕೇಶ್ವರ]

ಮನೋರಮಾ ಬಿ.ಎನ್. [https://www.noopurabhramari.com/yakshamargamukura/ ಯಕ್ಷಮಾಗಮುಕುರ]- ಅಧ್ಯಯನ ಕೃತಿ